Саломат ВАФО – 1962 йилда туғилган. Тошкент давлат университетининг (ҳозирги
ЎзМУ) журналистика факультетини тамомлаган. Унинг “Фарида”, “Ўзини излаган
аёл”, “Кўнгил фариштаси”, “Тилсим салтанати”, “Оворанинг кўрган-кечирганлари”,
“Қора бева”, “Номсиз кема”, “Дунёнинг сири” номли роман ва ҳикоялар тўпламлари нашр
этилган.
Ҳикоя
Тунда тоғдан бўри энди. Шерхон Тянь Шань тоғи тизмаларига туташиб
кетадиган қир йўлидаги баланд харсангга чиқиб, ваҳшат билан увуллади: “Ҳей,
жонингда қасдинг бўлса, кел, келабер!.. Келсанг, тилка-пора бўласан!..”
Ойнинг нури қуюлиб турган жойда, тоғ томондан эсаётган шамоллар оғушида
Шерхон мисоли ваҳшатли арслондай ҳурпайиб турарди. Бўрилар қайтди, аммо
Шерхон увулламасидан олдин урғочилари икки-уч қўзини бўғизлаб, олиб кетган
эди. Ит негадир урғочиларнинг изидан тушмади. Ҳавода улардан қалбнинг туб
тубини қитиқлайдиган аллақандай ис тарқалди…
Шерхон кузда эгаси кўчириб кетган ўтов ўрнининг қоқ ўртасида ётган тери
устига аста чўзилди. Авваллари энасининг иссиқ бағрида ётган чоғдагидай ғингшиб
қўйди. Аммо энди на энасининг иссиқ нафаси ва на унинг қайноқ вужудини туйди.
Унинг ўрнига Қорақум саҳросининг шафқатсиз ва совуқ шамоллари увуллаб, уй
эгалари унутиб қолдирган кичик намат, озиқ-овқатдан бўшаган елим халтачалар,
печенье ва шоколаднинг шилдироқ қоғозлари, янтоқ уюмлари ва чўп-чарларни
айлантириб ўйнарди.
Шерхон уй эгасининг хотинини ҳаммадан ортиқроқ суярди. Ундан ҳамиша
атирнинг ёқимли иси ва эмизикли гўдакдан келадиган сут исига аралаш мусаффо
ис келарди. Шерхон бекаси ва унинг гўдаги ҳидини миллион тур исларнинг ичидан
ажратиб оларди. Бекаси кичик қизил қўллари билан итни сийпалар, гўшт ва қотган
нон келтирарди. Бундай чоғда Шерхон тандирдай бошини беканинг оёғига қўярди.
У эрталаблари ялоғига беканинг эчки сутига тўғралган нон солишини яхши
кўрарди. Қизил рўмол танғиган беканинг қўлидаги иштонсиз болакай эса итни
кўриши билан “вов-вов!..” дея оёқларини ликиллатарди. Ит иссиқ тили билан унинг
оёқчаларини яларди. Бекадан ва боладан сутнинг, қовурилган гўшт ва исириқми, ё
ялпиз исларига ўхшаш ис келарди. Бекалари кўчиб кетганига беш-олти ой бўлса
да, юлдуззор дашт осмони остида югуриб бораётган Шерхон дунёни қоплаб олган
исириқ ва ялпиз ислари қўмсовидан увуллаб юборди.
Қумсичқонлари ковлаган аллақандай ҳўл, дала ўтларининг ҳиди келувчи тупроқ
бўйлари бурнига урилиб, бўриларникидай кўркли ёлларини ҳурпайтирди, бошини
силкитди. Айни ҳозир унинг ҳурпайган ёли ва қизарган кўзларида ёнаётган важоҳат
ва виқорни чўл бўрилари кўрганида, думларини қисиб, тўдаси билан тун зулматига
чекиниб йўқ бўларди.
Саксовул ўсган бархан тарафдан кулгими, йиғими саслари эшитилгандай бўлиб,
Шерхон қулоқларини динг қилди. Иккита улкан бургут патир-патир талашиб юз
йиллик улкан тўронғил остига қурилган бостирманинг томига, аниқроғи, қўлбола
ташландиқ айвон устидаги қуриб-қақшаб ётган ошланган териларнинг устига
қулаб тушди. Шерхоннинг бутун вужуди ўқ-ёйдай таранг тортилиб, бостирманинг
ёнига отилиб борди. Бургут оппоқ қанотларини йиққанча, чўп-чарга қўшилиб, нақ
Шерхонинг тумшуғи остига келиб тушди. Ит “хап” деганча унинг устига сакради,
жароҳатланган бургут тик туришга қийналса-да, улкан қанотларини кериб, бир
оёғининг ўткир тирноқларига таянганча итнинг бошини мўлжаллаб сакради.
У бургутнинг қанотлари орасидан боши мажақланган, кулранг қулоқлари узун
қуённи бир интилишда илиб олди. Неча тунлар ва неча кундузлар – балки ойлар – ўзи
ўтов эгаларининг йўлларига қараб ётадиган тери пўстакнинг устига бориб, жонсиз
қуённи улкан панжалари орасига олди. Қуён ҳали иссиқ экан.
Ит қорнини тўйдиргач, қуёшнинг сўнгги нурларида қизил шафаққа бурканган
саксовулларнинг ёнига бориб сарилиб ётиб, мовий осмонни, олис-яқинларда
учиб юрган калхатларнинг парвозини ва саҳронинг қизғиш уфқларини кузатиб
ётди. Шунда кўзи қанотларини ёйганича судралиб Шерхонинг тери пўстаги ёнига
келиб қолган оқ қанот бургутнинг оқиш ўткир кўзларига тушди. Шерхон яна бир
сакраб бургутнинг олдига етиб борди. Бургут улкан қанотларини Жалолиддиннинг
музаффар байроқларидай ҳилпиратиб, ҳамлага ҳозирланди.
Ит оқиш кўзли бургутнинг атрофини айланиб сакраб-сакраб ўйнади. Бургутнинг
чап оёғи майиб бўлса ҳам, ўзини мардонавор ҳимоя қиларди. Ит ўйнаб-ўйнаб,
қуённинг қолган-қутган сарқитларини пўстак билан судраб бургутнинг олдига
олиб келди. Бургут кўзини тикканча қанотларини ёйди. Ит тепалик томонга чопиб
кетди. Саксовуллар остига етиб, кўзларини юмганча қисилган қабоқлари орасидан
оқ қуйруқ бургутнинг шўрлик қуённинг узун ичакларини тортқилаб-чўқилаб
ютишини кузатиб ётди.
Қум барида қаттиқ шамол уйғониб, янтоқ ва чўп-чарларни бошига сочди,
қутуриб, этакларини ёйди. Шерхон бошини оёқлари орасига суқиб, саксовулнинг
остига тиқилди. Шамол чўлнинг ўрталарида мовга келган мушук ёки чия бўридай
чийиллар, увуллар, гўё саҳро қаъридан дев қурмиш қалъанинг минглаб қутурган
буқаларидай ўкирган кўйи йўлга чиққанди.
Даштнинг ўртасида қиёмат қойим бошланаётганида осмоннинг бир буржида
вариллаб темир қанотли қуш – самолёт пайдо бўлди. У барханлар устида айланиб
айланиб учиб, тўзонларнинг ичига кириб йўқолди.
Ит бу каби қутурган шамолларни ҳув бир кечада, ўтовдан ташқарида қолган
туни – кучуклигида кўрганди. Ўшанда туннинг тўнкарилган зулмат қозони
жуда катта ва эндигина сутдан чиққан олабай кучук жуда кичик эди. Ҳар баҳор
Шерхон яйловга кўчган эгалари билан қўй-қўзиларни қувиб ўйноқлаганча, от ва
эшак араваларнинг шовқин-суронидан қочиб қоладиган қуёнларни қувлаб кўчма
карвондан узоқлашар, аллақайларга бориб қолган карвонни тили оғзидан чиқиб
осилганча кейинроқ қувиб етарди…
Довул баҳорнинг илк элчиси сифатида қандай тез қутуриб бош кўтарган бўлса,
шундай тез босилди. Ит қулоқларини шапиллатиб уриб, кўзлари, киприклари,
хумдай бошидан ялтироқ қум зарраларини шовуллатиб тўкди. Шунда чанг ва
қум кириб қолган кўзлари ҳайратдан катта очилиб кетди. Шерхон тўфон шамоли
билан келган катта-кичик, оқ-кулранг сон-саноқсиз сарғиш тошларми ҳайкаллар
денгизини кўриб бошини бир томонга қийшайтирганча қотиб қолди. Гўё саҳронинг
минг йиллик бағридан қадимий хун лашкарининг тош жангчилари баҳодир Атилла
бошчилигида қайнаб чиққанди. Ҳалигина чўлоқ бургутнинг олдига қуённинг
қолган-қутган эт бўлакларини судраб борган ўртадаги оралиқ аллақандай тошлар,
ҳайкалларга тўла эди. Ҳайкаллар тўлқини тўфондан сўнг мўралаган қуёшнинг
хира сариқ нурларида қип-қизил денгиздай жимирларди. Яна осмоннинг олис
олисларидан темир қуш, яъни, кичикроқ самолётнинг саси эшитилди. Темир қуш
ҳали довулда пастлай олмаган чоғи, энди у қум бўронлари босилган осмон тоқида
пастлаб, бағридан оқ шарсимон нарсалар ёйилиб-ёйилиб туша бошлади.
Шерхон… Осмондан тушаётган одамларнинг оёқларини кўриб, уларни яқиндан
кўриш учун югуриб кетди. У юқоридан тушаётган одамлар… Ликиллаётган
оёқларни кўриб, бегонасирадими, парашютчиларга ҳужум қилиб қолди. Ит саҳро
кенгликлари, шамолларидан куч олган бўридай ириллаб, оқ ва йирик тишларини
кўрсатиб, ҳамлага шайланарди.
“Волк, волк!..” “Бўри, бўри!..” деган саслар эшитилди шишган ҳаво пуфаклари
ортидан. Шерхоннинг осмондан тушаётган оқ ва мовий ранг ҳаво халталари қонини
жўштириб, ақлдан оздирарди. “Увв!.. Увв!..” дея увулларди у, гўё саҳронинг турли
кунжагига сочилиб кетган саҳролар ҳукмдори бўрилардай.
Шу он яқин-ўртадан пистолетнинг пақиллаб ҳавога отилган товуши эшитилди.
Итнинг гўё бирданига итлиги ёдига тушгандай, “ангиллаб” ўзини барханлар
томонга отди. Шерхон барханларга тирмашар ва қум билан пастга оқиб тушарди.
Яна орқада “пақ-пақ” ўқ товушлари эшитилди. Ит улкан гавдасини олдинга
ташлаб, ёллари арслондай ҳурпайиб, йирик панжалари билан қумларни ковлаб ҳар
ёққа отиб, бархан ошиб, пўстга томон чопди. У етиб борганда оқ қуйруқ бургутдан
асар ҳам йўқ эди. Итнинг улкан танаси ҳалиги ўқ овози ваҳимасидан титраб
турарди…
Шерхон ҳид олиб чор-атрофни зир айланди, ўтов эгалари ёзги ошхона қилган
бостирманинг ёнига бориб, юқорига сакраганча вовуллади. Бу пайтда бургут қуён
этини еб ўзига келган, бостирма устида важоҳат билан атрофга боқиб ўтирарди.
Ит ҳамроҳини йўқотгандай юқорига қараб сакраб-сакраб турганда, даштнинг
ич-ичидан шамолда узуқ-юлуқ моторнинг овози эшитила бошлади. Сас аста
секин кучайиб, энди жонлана бошлаган қушлар ва чигирткалар, олис сувлоқдаги
сайғоқларнинг “бў-бў”лаган сасини босиб, тобора кучая бошлади. Ит алланарсани
сезгандай яшин тезлигида бир сакраб яна терининг устида пайдо бўлди. Гўё ўз
қўрғонини ҳимоя этишга ҳозирланди. Сўнг жони ичига сиғмай сўқмоқлар, янтоқлар,
саксовулзорлар, тош ҳайкаллар денгизини айланиб, машина келаётган йўлга чопа
кетди. Унинг ичида “эгаммикан, бекаммикан” деган умид бор эди.
Кичик кузовли юк машинаси кабинасидагилар аввалига баҳайбат оқ итни бўри
деб гумон қилиб, машинасини секинлаштирди. Ит машина билан тенг тезликда
вовуллаб югура бошлагач, унинг итлигини англаб ўтов ўрнида қолган тери ёнида
тўхтади, моторни ўчирди.
“Бу ёввойилашиб кетган ит… Афт-ангори туллаб кетганини қара!”
“Вовуллади, бизни кўриб эгаммикан деб қувониб чиқди”.
“Ўҳ-хў, бунинг турган-битгани хазина-ку!.. Ана, пул, мана, пул!..”
“Буни тутиб чўпонларга олиб борсак… Тўрт-беш қўй беради. Отарда алабайнинг
исини олган бўрилар сурувга яқинлашолмаган…”
“Оширмасанг-чи.. Бу чўлда адашиб, ёввойилашиб кетган оддий ит-да…”
“Бу алабай зотли ит… Ганжа чўпон отарни қўриқлайдиган шу итнинг уч ойлик
кучукчасини икки юз долларга олган экан…”.
“Қандай олиб кетамиз, ёнига борсак… бизни тилка-пора этади… эшакдай келади
ку…”
“Гўшт консерва борми? Оч, оч… Анови аптечкани олиб бер-чи… Ана бўлди…
еса… ўн беш дақиқага етмай ухлаб қолади. Қарабсанки, машинага юклаб олсак…
марра бизники… Энг камида ҳар қайсимизга иккита қўйдан тегади… Ганжа чўпонга
олиб борамиз, шуни қўли очиқ…”
Ҳайдовчиларнинг машина буферига оёғини қўйиб турган баҳайбат итнинг жуни
шамолда арслон ёлидай ҳурпайишига қараб ҳуши учди. Гўшт консервасини очиб,
сув қоғозлардаги оқ ун дорини қуяётганида ит ириллаб юборди. Гўё ўзига боғлиқ
недир ёзувлик ҳаракатлари содир бўлаётганини англади. Доришунос семиз ва ориқ
ҳайдовчилар консервани қўлларига ушлаган кўйи қотиб қолишди. Баҳайбат итнинг
ириллаши шамолларга қўшилиб кучайди. Кабинанинг ёпишиб қолган ойнасини
тушириб, ялтироқ қутини “мах… мах…” деб пастга отишди. Сўнг “Ҳайда… Ҳайда,
Зайни!..” деди озғин шериги семиз ҳайдовчига – гўё ит бир сакраб машина устига
чиқиб, ойнани синдириб, иккаласининг тит-питисини чиқарадигандай.
“Бу балони Ганжа чўпонга топширсак, хотинимнинг туғилган кунига қўни
қўнжимни тўлдириб борардим…”
…Итнинг қулоғи остида машина мотори вариллар, шамоллар увуллар, осмоннинг
аллақаерида кимдир… Эгасими ёки ўтовнинг ёш болаларими… “Шерхон, тур… мах,
мах… кел…” деб чорларди. Аммо ит улкан бошини сира кўтаролмас, ориқ-семиз
ҳайдовчи қалин ёймага солиб кўчириб олиб кетиб боришарди уни. Баайни кўзига
қум тиқилгандай очилмас эди.
Машинанинг силтови итни кўтариб ташлади. Саҳронинг совуқ шамоллари
ёпирилиб келди. У очиқ кузовдан юлдузли осмонни кўриб, сакраб ўрнидан турди.
Машина гўё икки кўзли аждарҳодай қоронғи зулмат бағрида ётган чўлни, қурт
қумурсқалар, бўри, шоғол, тўнғиз, қуёнлар, каклик, қумрию-қарғаларни тирқиратиб
учиб борарди.
Қоронғи саҳрони иккига бўлиб, юлдузли осмон остида чироқларини ёқиб
гўнг қўнғиздай вағиллаб-қийналиб илгарилаётган машина бирдан секинлашиб,
тўхтади. Афтидан, ҳайдовчилар ёзилишни истади чоғи, фарасини ёқиб қўйиб,
қорайиб кўринаётган қумга дўпиллаб сакраб тушишди. Улар қоронғи чўлга қараб
чоптиришарди. Ўзига келган ит юмшоқ қумга шарпасиз сакраб тушди. Қоронғилиқ
қаърида ириллаб, одам боласининг ваҳшийлигидан қаҳрланиб қадимий авлоди
бўрилар янғлиғ увуллаб юборди. Ҳайдовчилар иштонини кияр-киймас машина
томонга чопишди. Инқиллаган, ҳарсиллаган саслар эшитилди. “Сволоч, Зайни!..
Сиймай чукинг кесилгур, сенга тўхтама дедим!..” Ҳайдовчилар бир зум вағир
вуғур қилиб туришгач, машина қаттиқ газ олиб, юриб кетди. Шерхон машинанинг
ёнаётган қизил чироғига ҳурпайган жунли бўйнини кўтарганча бир зум тикилиб
турди-да, ортга бурилиб, саҳро бағрига қараб кетди.
Ҳафтанинг учинчи куни эрта тонг қоронғисида… – кунчиқар томонлар эндигина
оқара бошлаганда… Қирлар бағрида улкан бўри кўринди. Бўри олис йўл босиб, гўё
ўз ватани ҳудудига етиб келган сайёҳдай қир устида тўхтади. Уфқлари оқараётган
бўзранг кенгликларга, тун пардалари остидан чиқиб келаётган саксовул, қизғиш
бошли янтоқзорларга, ялтираётган ҳайкаллар тўпига ғамгин нигоҳ солди.
Ҳайкаллар денгизида сариқ ялтироқ бошлилар камайган, афтидан, самолётдан
шишган шарларда тушган одамлар уларни олиб кетган эди. Улкан бўри қирдан
тушгач, Шерхонлиги аниқ бўлиб, аста-секин лўкиллаб, ўтов ўрнидаги титилиб
ётган қадрдон териси ёнига етиб келди. Тери нам, ёмғир ёғиб ўтган чоғи, ҳўл бўлиб
қолган эди.
Ит аллақандай меҳр истагандай ғингшиб-ингиллаб оқсаётган оёғини авайлаб
босганча тери қаршисига келди. Шерхоннинг қулоғи, яғринлари тишланган,
тимдаланган… Афтидан, йўлда ёввойи итлар, шоғоллар билан уришган, тишлашган
чоғи, терга ботиб лой ва қумга беланган вужуди ила ер бағирлаб ётиб, кўзларини
юмди…
Тонг саҳар, совуқданми, бирдан кўзлари очилиб кетди. Юзларини аллақандай,
кучуклигида онасининг момиқ жунларига бошини қўйгандагидай мулойим бир
нарса силаб ўтди. Тумшуғи остида кузда тухумдан чиққан ўрдак қумга қоришиб
ётарди. Эгасининг ёзги ошхонаси ёнидан ярадор бургут улкан қанотларини ёйиб
кўкка парвоз қилди. Унинг ўткир тирноқларида итнинг олдида ётган ўрдакнинг
парлари шамолда айланиб-айланиб учарди…
…Қадимги авлоди – улуғ чўл бўриларига хос даъво билан увуллаб юборди.
Итнинг вужуди кеча шоғоллар билан олишувда олган жароҳатидан ачишиб
илтижоли ғингшиди. Шоғоллардан қолган жароҳат ўрнидаги оғриқлари кучайиб,
гавдасининг ҳарорати кўтариларди. Балки саҳронинг ёввойи ҳайвонларида
аллақандай юқумли касаллик бормиди, ит тобора холдан тоярди. Кўзидан, бурнидан
тинмай сув оқарди…
Аллақандай мусибатни дараклаб, саҳро осмонининг баланд-баланд жойларида
калхатлар пастлай бошлади.
Чор-атрофни яна гувуллаш, мотор саслари, вағиллаш тутди. Ит бу товушдан
қочиш кераклигини англар, аммо салкам хачирдай келадиган улкан гавдасини
кўтаролмас, ёш тўла кўзларини ҳам очолмас эди. Аммо… Шу ҳолида ҳам бўриларга
хос товуши билан хаста овозда таҳдидли ирилларди.
Шерхоннинг ёшга тўла кўзлари олдида катта этиклар, қизил ковуш ва ёш
болаларнинг оёқчалари пайдо бўлди. Оёқлар дупурлаб у ёқ-бу ёққа юриб, унинг
атрофини айланарди. Бирдан қулоқларига саҳронинг ичидан кўтарилиб келган сас
урилди. Бу овоз тунлари қум бағридан янграйдиган кўҳна қўшиққа ўхшарди. Унинг
қулоғига бекасининг ҳаётбахш овози келди.
“Вой, бечора Шерхон… Ўлмай-нетмай… Бўри, айиққа ем бўлмай, кузу баҳор
бизни кутибди… Мен кузда элатга қайтар чоғимизда уни улов-пулов… ғилдираги
остига тушмасин деб, “Шерхон, қимирламай тери устида ўтир…” дегандим, деди
бека ҳазин кулиб.
Итнинг улкан тумшуғи остига болаларнинг қизил ковушли оёқчалари келиб
тўхтаганида, ит кўзларини аста очиб, ғингшиди. Дунё жуда ёруғ, қуёш ёрқин, саҳро
товушларга ва тотли сут исларига тўла эди.
“…Шерхон… Уч фасл тери устида ўтирган ит…” бу сўзларни саҳронинг
шамоллари, Қорақумнинг барханлари айтди.
«Шарқ юлдузи» журнали 2025-йил 5-сон