Қисса

Хуррам қотма, йиқилган курашга тўймас, деганларидек тағин ўзи билан беллашмоқ ниятида келган Салабекни, одатдагидек, нимилиқ қаршиларкан, унинг бу бемаврид ташрифи жуда малол келаётган эса-да, феълига кўра, буни ошкор этмаслик важидан, кўзларини аввалига ерга қадади ва худди ўзининг туси айниган кирза этигини “меҳмон”нинг қизғиш, сарғиш тасмалар билан зийнатланган оқиштоб тусдаги спорт пойафзалига солиштириб кўраётгандек, ва оқибат, этигининг хийла ночор аҳволдалигини гўё эндигина пайқаб етганидек, шу алфозда пича туриб қолди. Кейин аста қаншарини кўтариб, бир қарашда ўта интиҳосиз туюлмиш кенг даштнинг олис-олис пучмоқларига, кўксини оқиш сўқмоқлар тилимлаган теваракдаги катта-кичик дўнгликларга, ўнг ёндаги пастак қир ёқалаб чилвирдек чўзилиб, чуваланиб кетган энсиз дашт йўлига, зўр-базўр кўзга ташланмиш узоқ ёнбағирликдаги қўшни отарга ҳамда кўкиш ғубор қўйнида сокин мудраётган қорли тоғларга бир-бир назар ташларкан, оббо, фалокати-ий, тағин дилни хуфтон, кўнгилни вайрон қилгани келдингми, деган маънода, ич-ичидан “уҳ-ҳ” тортиб қўйди. Ҳар сафар шу – йигитнинг бу хилдаги бевақт ташрифлари унинг хаёлида ўтмиш хотираларини қайта қўзғаб, буни ҳарчанд истамасин, у беихтиёр тарзда азоб тортмоқни бошлайди. Қани энди, бу Салабек деганлари онда-сонда даштдан ўтиб қоладиган айрим танишлари каби шунчаки салом-алик учунгина бирровга йўлдан қайрилган ўткинчига айланса-ю, у бу азобни ортиқ ҳис қилмаса! Афсуски, Салабек шунчаки ўткинчи эмас – қайсар рақиб! Дарвоқе, аламли хотираларнинг тўсатдан юзага тепчимоғига келсак, Салабек шунчаки беллашгани келган рақибдан кўра, юрак-бағри қасос ўтидан тутаб ёнаётган эса-да, аммо буни сездирмасликка тиришиб, гоҳ ошкора сурланиб, гоҳо эса ғазабини заҳарли табассумлари қатида пинҳон сақлашга уринадиган қатол ғаними – Ғани қорадек тутарди ўзини. Фарқи – Ғани қорадек қонга беланиб муштлашгани эмас, ҳалол курашгани келган.
Хуррам қотма қора ўтмиш қаърига чўммасликка ҳар қанча уринмасин, бироқ хотира дегани тўсатдан қўзғалган қуюндек чир айланиб, онгу шуурининг ҳар бир пучмоғини аёвсиз равишда титкилаб, юрак-бағрини тилкалаб, асло хоҳламаганини ўйлашга, сира истамаганини эса бор ҳолича кўз ўнгида гавдаланмоғига мажбур этар, пировардида, қаршисидаги поёнсиз кенглик ўрнида темирйўл бекати, тарақа-туруқ қилганча у ёқдан-бу ёққа, бу ёқдан-у ёққа ўтиб бораётган юк поездлари, қўшимча йўлдаги вагонларга юк ортиб, юк тушираётган ишчилар, бекатнинг маҳаллага туташ овлоқ бир пучмоғида бир-бири билан жиққамушт бўлаётган йигитлар ҳамда бекатнинг кунботиш тарафидаги сокин ҳудудда жойлашган катта-кичик омборлар ва турли турар жой бинолари оралаб чўзилган иккинчи даражали темирйўл ёқалаб кетган тор йўлакдан депо биқинидаги кенг асфальт йўл сари ошиқмай келаётган кўҳликкина талаба қиз, худди қиладиган бошқа иши йўқдек, вақт-бевақт тирғалиб келадиган Ғани қоранинг сур афти, лаллайган тепловоз ҳайдовчисининг уқувсизлиги туфайли, кенг муюлишда кескин тўхтатилган бир неча вагондан иборат кичик состав ва бунинг оқибатида, вагонлардан бирининг ланг очиқ эшигида, юклар тахлами устида омонат турган ўта оғир юк ўрамларидан бирининг мисли коптокдай ташқарига – йўлакка думалаб тушиши натижасида, жисми жонидан мосуво бўлган талаба қиз фожиаси гавдаланиб, воқеалар мисли поезд вагонларидек, кўз олдидан саф тортиб ўтишда давом этаркан, у тишларини маҳкам сиққанча, ичдан беихтиёр инграб юборарди.
У ҳали-ҳануз ўзини кечиролмайди ва бундан сўнг ҳам кечира олмаса керак. Негаки, ўша кундузги смена пайтида жиндек ширакайф ҳолда ўзига келиб тирғалган Ғани қоранинг чорловига учиб, унинг танобини тортиб қўйиш ниятида четга чиқмаганида ва улар банд этган вагон ортидаги иккита бўш вагонни қўшимча йўлга чиқариб, сўнг уларни ўзга бўш вагонларга тиркаб, асосий бекатга олиб кетиш ўйида тепловозда омбор дарвозасидан кириб келган шошқалоқ вагон уловчи йигитнинг райига қарши бормаган тақдирда ҳам, зумга ташқарилатиб, сўнг яна қайта жойига қўйилиши лозим бўлган вагон эшигини, албатта, ёпган ёхуд ёптирган бўларди… Ўша мудҳиш воқеадан кейин кимлар қораланиб, кимлар жазоланмади. Аммо ўзича бир дунё орзулар уммонига ғарқ бўлганча, ҳамиша сокин кулимсираб юрадиган кўҳликкина талаба қизни ҳеч ким бу ҳаётга қайтара олмади.
У ким ва қанақа қиз – Хуррам қотма буни ҳалича тўла билмайди. Аммо унинг ҳар куни эрталаб темирйўл ёқалаб келиши ҳамда оқиштоб чеҳрасидан ҳеч аримайдиган нимтабассуми ва иболи қарашлари бир умрга хотирасига маҳкам муҳрланиб қолган. Тўғри, гоҳо кундузлари, кўпинча тунги сменадан кейин, яъни темирйўл бўйидаги бирор-бир омборда юк туширган кезлари, эрталаб оёқ судраб бекатга қайтаётган жамоадан ортда қолиб, йўллар кесишган ерда кўкка бўйланиб турган шлагбаум ёнида, гўё шунчаки тургандай, қизни кутар ва унинг асфальт йўлдан гавжум шаҳар кўчаси томонга қайрилишини жимгина кузатиб қоларди. Бироқ ҳарчанд уринса-да, қизга бирор сўз қотмоққа сира ботинолмасди.
Боиси, қиз – талаба.
Талаба қиз олдида у ким – иккинчи йилдирки биринчи имтиҳонданоқ умбалоқ ошиб тушган омадсиз бир йигит – ҳозирча ўзини қизга муносиб кўрмасди. Бироқ кўзлаган институтига кириши билан мана, бизам худди сиздек талаба бўлдик, дея дил ёрмоқни кўнглига тугиб қўйганди.
Бу кунни интиқ кутарди.
Бироқ кундузги смена пайтида дарсдан қайтаётган қиз кутилмаганда ушбу фалокатга дучор бўлди-ю, йигитнинг орзуси саробга айланди…
Қисқаси, Салабекнинг шаҳарлик рақиби – Ғани қорадек сурланиб ва тусланиб, кутилмаган пайтда ташриф буюриши ўтмиш воқеа-ҳодисаларни қайта эсига туширар ва оқибатда, у тағин азоб оғушида қоларди.
Бундай кезларда кенглик тор, жуда тор туюлиб кетарди.
Борлиқ эса ўз тароватини йўқотарди.
Зеро, Салабек қора бермасдан бурун поёнсиз бу кенглик бағрига чўмган сокинликка ҳеч ким, ҳеч нарса дахл қила олмайдигандек, энг муҳими, мазкур ҳолат мангуликка дахлдордек, кўкламнинг фусункор тароватидан ўзича сармастланиб, даштлик чўпонларга хос бўлмаган бир одат – ҳар кунги туш маҳалдаги энг севимли машғулоти – қумғонда чой қайнатиш фурсатини пойлаб, кун қиёмга келишни сабрсизлик билан кутмоқда эди.
У қумғон чойини ичишдан ҳам кўра, унга ҳозирлик кўриш жараёнини яхши кўради: агар бу яқин атрофда ўзи қурган эски ўчоқлар учрамаса, мисли моҳир меъморлардек ҳафсала билан аввалига тошлардан ўчоқ тиклар, сўнг ўчоққа сув тўла қумғонни авайлабгина ўрнаштиради; ўтин масаласига келсак, у даштда қаҳат эмас, ўтган йилги қуриган янтоқ ва бошқа турдаги тиканаклар бас деганча. Мабодо, бунинг иложи бўлмаса, хуржун тубига эҳтиёт шарт ташлаб қўйилган уч-тўрт тараша бемалол кунига ярайди. Катта, ўткир пичоғи билан тарашани майда тилиб, чўплаб гулхан ёқади. Сўнг хаёлга ботиб, қумғоннинг жиғиллаб қайнашини кутади. Чойни ҳамиша қумғоннинг ўзига дамлайди.
Хуррам қотма арзимаган чўплардан бутун бошли қумғонни қайната билиш тажрибаси ва кўникмасини темирйўлда ўзи билан бирга ишлаган собиқ маҳбус – Ғайратдан ўзлаштириб олган. Дунёни сув босса, тўпиғига чиқмайдиган бу кимсанинг кунда икки-уч бор аччиқ чой – “чефир” ичадиган одати бор эди. У “чой” ичмоқни истаб қолар бўлса, ҳеч ким ва ҳеч нарсага қарамай, бирор кунжакни топарди-да, доимо ўзи билан олиб юрадиган темир кружкасига кераклича сув солиб, арзимаган ўтин билан уни қайнатар, сўнг идишга ярим кафтча қуруқ чой солиб, обдан дам едирар, кейин кўзлари ғалати сузилиб, заҳардек аччиқ, қуюқ ичимликни майда ҳўплаб ўтирарди. У бу ёруғ оламга нечун келганини ҳанузгача тушуниб етолмаган одамдек тутарди ўзини – биров билан зиғирча иши йўқ, шунингдек, ўз ҳаётига ўзгаларни ҳам аралашувига йўл қўймас, бу дунёда қайноқ, аччиқ суюқликни майда ҳўплаб ўтиришдан бўлак қувончи ва ташвиши йўқдек, теварак-атрофга нисбатан ғоятда лоқайд эди. Шунингдек, зарур пайтда худди йиртқич жонивордек тезда ҳушёр тортар, ўзи кулса-да, кўзи кулмайдиган ғаройиб кимса эди.
У жамоада биргина Хуррам қотмани қаттиқ ҳурмат қилар, туғма кучи ёхуд ҳеч балодан тап тормаслиги важидан эмас, самимий ва беғуборлиги учун ўзгача қадрларди уни. Ўзи дамлаган “чой”дан ўзи ҳузурланиб ўтирган кезлари гоҳида Хуррам қотмани ёнига имлаб қоларди. Кейин йигитга эмас, одати бўйича, номаълум бўшлиқ ёхуд бирор-бир нуқтага тикилган кўйи, тарбиядан йироқ, ўта серғалва муҳитда ўсиб-улғайган Ғани қора ва бошқа шу кабиларни назарда тутиб, тағинам ўзинг биласан, деган маънода дерди: “Буларнинг ичи тўла қора балчиқ, чунки лойи носоз тупроқдан ийланган. Шунинг учун улар билан пачакилашиб юрма, бекорга қўлингни ифлос қилганинг қолади…” Бироқ бир тирғалдими, тамом – ўртадаги муносабатни бир ёқлик қилмагунча сира тинчимайдиган бу “ғалвали муҳит” намоёндалари Хуррам қотмани ўз ҳолига қўймас, негадир улар “зўр”нинг танобини тортиб қўйишни жуда-жуда хуш кўришарди. Таажжубли жиҳати, жанжалга туртки бўлган асосий сабаб аллақачон ўтмиш қаърига сингиб, ҳар икки томоннинг ҳам ёдидан чиқиб кетган эса-да, шунчалик кекчилми, ё бу ёмон иллат чиндан-да йўргаклигида текканми – йўқ-бор нарсадан дарров нам олиб, қайта тирғалишдан ҳеч эринишмасди. Бу балодан халос топмоқнинг бирдан-бир йўли – барча қатори уларнинг “зўр”лигини киприк қоқмасдан тан олмоқ ва сўнг зинҳор жиғига тегмаслик эди. Аммо Хуррам қотма бу қоидага итоат этмоқни хаёлига келтирмай, дерди: “Кенг даштда ҳайбати эшакдан берман бўлмаган жондор зотидан ҳайиқмаган, келиб-келиб сен ўпкаси йўқлардан қўрқармидим!” Бунга сари, Ғани қора дегани баттар тиш қайрарди: “Сен бола, аввало жиғимга тегмагин эди! Жиғимга тегдингми, бас – тавбангга таянтирмасдан қўймайман!”
Хуррам қотма қўшни жамоада ишлайдиган депо биқинидаги маҳалла йигитларининг қийиқлиги боис, билиб-билмай, Ғани қоранинг жиғига тегиб қўйганди. Аслида, мазкур можаронинг юзага келиш сабаби шунда эдики, бу жамоанинг суллоҳ йигитлари тузук ҳақ тўланадиган юк ортилган вагонларга сўзсиз эга чиқишга азалдан одатланган бўлиб, уларнинг бу борадаги ўзига хос устуворлиги ишчилар орасида аллақачон бузилмас русумга айланиб улгурган ва мабодо кимдир бу қоидага қарши чиқмоққа журъат этса, бирпасда унинг эсини киритиб қўйишарди.
Бироқ сарҳад нелигини билмай, чексиз кенгликда эмин-эркин ўсиб-улғайган ҳамда табиатан мард ва жасур бўлгани ҳолда, камтарлиги туфайли ўзидаги бу ажойиб хусусиятларни ҳамиша андиша пардаси остида пинҳон тутишга ўрганган Хуррам қотма охири бир куни бу ноҳақликка ортиқ чидай олмай, ўзича ҳақиқат талашиб, улар билан ёқалашиб қолди. Шундан кейин бу саркаш йигитнинг эсини киритиб қўйиш борасидаги барча уринишлари бесамар кетгач, маҳалла йигитлари энг сўнгги чора сифатида унга Ғани қорани рўбарў қилишди.
Ғани қора бир қарашда у қадар бақувват кўринмаган Хуррам қотмани дастлаб четдан зимдан кузатаркан, бошда ғоятда таажжубланди, сўнг эса жанжалнинг асосий сабабчиларидан бўлмиш икки маҳалладоши устидан кулган бўлди, наҳотки, шу мишиқига кучлари етмаган бўлса!
Йўқ, асло бўлиши мумкин эмас!
У вагондан берида эркак ғоздай пича ғўддайиб турди-да, кейин юк тушираётган ишчиларга яқин бориб, Хуррам қотмани секин четга имлади. Кўздан холи жойга чиқишгач, безориларга хос ибораларда сўзлана туриб, тўсатдан унинг юзига тарсаки тушириб қолди. Бу тарсакининг маъноси, бундан кейин ҳолингни билиб, тинчгина юр, дегани эди. Агар шунда Хуррам қотма бу йўриққа амал қилиб, узр сўраганида борми, ортиқча гап-сўзга ўрин қолмаган, ҳар иккиси тинчгина ўз йўлида кетган бўларди. Афсуски, воқеа кутилмаганда бутунлай тескари тус олди – Хуррам қотма тавбасини кутиб, қаршисида қомат кериб турган Ғани қоранинг шартта белидан олди-да, зумда уни елкасидан ошириб, ерга урди. Бу камдек, кетига бир-икки тепиб ҳам қўйди.
Буни сира кутмаган Ғани қора сапчиб ўрнидан тураркан, биринчи қилган иши теваракка аланг-жаланг қараш бўлди, ишқилиб, буни ҳеч ким кўрмадимикан, айниқса, маҳалла аҳли? Йўқ, уч тарафи бетон девор билан ўралган, чамаси, қачонлардир нимадир қуришга мўлжалланиб, сўнг шу ҳолича ташлаб қўйилган бу овлоқ макон киши нигоҳидан холи эди. Фақат кираверишда, қачон пайдо бўлгани номаълум, Ғайрат, чўккалаган кўйи, қўлидаги каттакон буклама пичоғи билан ер чизиб ўтирарди.
– Мен ҳеч нарса кўрмадим! – деди у ердан бош кўтармай. – Но-о…
Ғайратнинг кейинги гап-сўзлари ўз муҳити одамларига хос ибораларга қоришиқ бўлгани боис, Хуррам қотма ҳеч вақони англамади. Аммо дарров шуни фаҳмладики, энди у ёлғиз эмас, ортида суянчиқ бўлиб Ғайрат турибди. Сал кейинроқ яна шу нарса аёнлашдики, йигитлар орасида бўладиган бу каби аҳмоқона можароларга Ғайрат аралашиб ўтирмайди ва ўз навбатида, жангда ғирромликка ҳам изн бермайди. Ўзини кўриб – кўрмаганга, эшитиб – эшитмаганга солса-да, бироқ барча жараёнларга доимо сергак туриб беради. Табиий, Хуррам қотма ҳам қарздор бўлиб қоладиган йигитлардан эмас, ишга нисбатан ғайрати анча суст бўлган бу одамнинг ёнига киришга, уни кўпда уринтирмасликка ҳаракат қилади. Умуман олганда, вагондаги ишлар Хуррам қотмага мисли ўйиндек бир гап – ҳамиша ўзгача бир завқ-шавқ билан меҳнат қилади. Ғайрат унинг меҳрибонлигини сезиб-билиб турса-да, лекин буни ҳеч вақт сиртига чиқармайди. Аммо, ўз навбатида, сўнгги пайтда чин ғанимга айланган Ғани қоранинг ҳаддидан ошмоғига изн бермайди. Ғани қора пайдо бўлиши билан, наридан туриб, қўлидаги буклама пичоғини намойишкорона ўйнатиб, дам-бадам томоқ қириб қўйишини канда қилмайди. Айни шу хатти-ҳаракати билан Хуррам қотмани неча бор турли бало ва фитналардан асраб қолмади дейсиз у.
Ана шундай кунлардан бирида тўсатдан деб қолди: “Сендек кенгликка ўрганган лочинга бу ер торлик қилмаяптими?” Айни шу лаҳзада Хуррам қотма ярим чақиримча наридаги асосий темирйўлдан тарақа-туруқ қилиб ўтиб бораётган йўловчи поездга маҳзун термилиб ўтирарди. Қани энди, ипга тизилгандай елиб бораётган анави вагонлардан бирига сакраб чиқиб олса-да, қадрдон овулига қараб жўнаб қолса! Боргач, чўнг қирлар тўшига югуриб чиқса, тепаликлар яғринига чалқанча тушганча, кўкка термилиб-термилиб ётса, турли илонларга тўла ваҳимали жарликлар оралаб обдан изғиса, қиш ғамини ёзда е, дея ғарам-ғарам хашаклар тўпласа, қий ҳиди анқиб турган қўрасини супуриб-сидириб, чинни-чироқ қилса, супа четига чўкиб, ҳозиргина тандирдан узилган иссиқ нонлардан бирини косадаги сувга бўктириб-бўктириб еса, ора-сирада тиниб-тинчимас Офтоб момосининг хивичини татиб, унинг беғараз дашномларини тўйиб-тўйиб эшитса! Минг афсуски, ҳарчанд истамасин, овулига қайтмоққа юзи чидамайди – жаҳл устида, билиб-билмай, отасига катта кетиб: “Бўпти, токи ўқишга кирмас эканман, бу овулда қорам тугул, соямни ҳам кўрмайсиз!” – деб қўйган.
Ўзича, келасолиб институтга кирмоқчи эди.
Аммо чучварани хом санаган экан.
У елиб бораётган вагонлардан кўз узмай, ҳозир берган саволига жавоб олмоқчидек, секин қаватига келиб чўккан Ғайратга тили туфайли бу шаҳарга ипсиз боғланиб қолганлиги ҳақида ҳасрат қилмоқ истайди. Аммо ўзини тияди. Чунки Ғайратга сўзланмоқ, тошга сўзланмоқдек бир гап – ғиқ этмай эшитишга эшитади-ю, лекин ҳеч вақт гурунгга эш бўлиб кетолмайди. Бир нуқтага термилганча сукутга ботиб ўтираверади, жуда нари борса, шунақами, дегандай қиялаб бир қараб қўя қолади, холос.
Шу боис, Ғайратнинг саволини жавобсиз қолдириб, тағин ўйга чўмади. Тўғри, қайтиб борса, отаси бир сўз демаслиги тайин. Бироқ бунга юзи чидамайди, юзи чидаса-да, ғурури, яъни ўзи айтмишли, ичи йўл қўймайди.
У хаёлга ботгани сари, бир нарсани ҳеч англаб етолмайди: болалигидан поёнсиз дала-даштга меҳр қўйган ҳамда аксарият кишиларга ўта даражада зерикарли туюлмиш юмуш – чўпонликка меҳри ҳаддан зиёд баланд бўлган ўзидек бир йигитга қандайдир институтга кириб ўқиш шунчалик шартмикан? Ахир, момоси айтганидек, ҳамма ўқийверса, подани ким боқади? Шу каби бош-кети йўқ саволлар бошида чарх ура бошлаши билан кўз ўнгида отаси Нормўмин гунгнинг – камгаплиги туфайли шу номга эга бўлган – сокин қиёфаси бирдам жонланади-да, нақ қулоғи остида унинг қуйидаги гапи сас бергандай бўлади:
– Ҳозир ҳамма ўқияпти!
Нормўмин гунг томонидан яхшиликка айтилган бу гап Хуррам қотмага бамисоли бир тушовдек туюлади. Баъзида бу тушовни узиб, нимталаб ташлагиси келади. Зеро, ҳар куни эрталаб темирйўл ёқалаб келадиган ўша кўҳликкина талаба қизга тўсатдан меҳри тушиб қолмаганида, бу тушовни аллақачон парчалаб ташлаши та­йин эди. Яна ким билади. Ҳарҳолда ўша қиз туфайли, ўқиш эмас, ўқишга кириш унинг асосий мақсадига айланди. Ўзича, қиз билан тенглашиб, сўнггина дилидагини унга изҳор этмоқни кўнглига тугди. Бироқ, шунга қарамай, отаси томонидан ўз олдига кўндаланг қўйилган бу талабнинг мантиқсизлигидан жини қуришади. Ўшанда жаҳлини жиловлаш ўрнига, тилига эрк берганидан жуда ўкинади. Ҳозир ҳам қаватида ғимирлаб, “чой” қайнатишга тараддуд кўраётган Ғайратнинг ҳаракатларини хаёлчан кузатган кўйи, ич-ичдан ўзини янишда давом этаркан, кўҳликкина талаба қиз дафъатан эсига тушиши ҳамон тағин барини унутади.
Бу орада идишдаги сув қайнади.
Ғайрат унга қуруқ чой соларкан, гўё ўзига ўзи гапиргандай аста дейди:
– Кет!
Хуррам қотма, қаёққа, дегандай унга кўз қирини ташлайди. Бироқ бир оғиз сўз айтмайди. Бу сукунат то чой дам егунча, яъни “чефир” деб аталмиш аччиқ ва қуюқ суюқликка айлангунча давом этади.
Ғайрат биринчи ҳўпламданоқ, ҳар галгидек, ҳузурланиб кўзларини юмаркан, яна ўша оҳангда дейди:
– Кўзларингда соғинч кўраяпман… Кет!
У шундан бўлак гап айтмайди.
У ҳеч қачон кўп гапирмайди.
У ҳатто талаба қиз фожиаси атрофлича тафтиш қилиниб, очиқ қолган эшик масаласи тилга олинганда ҳам ортиқча бир сўз айтмаган, “айбдор мен”, дея бор айбни ўз бўйнига олган. Мана энди, ундан хотира бўлиб, арзимаган чўпдан чой қайната олиш тажрибаси ҳамда аччиқ чойдан ҳузурлана билиш кўникмаси қолган.
Хуррам қотма ҳар куни айни туш пайтида чой қайнатиш учун тошўчоқ тиклашга тутинаркан, негадир, ҳамиша узоқ вақт даштни соғиниб-соғиниб чиққан сайёҳдек ҳис этади ўзини.
Нечун?
У буни ҳеч англаёлмайди, англаёлмагани учун тушунишга уриниб ҳам ўтирмайди. Айниқса, димоғида қумғоннинг ўзига дамланган олий навли кўк чойнинг ёқимли бўйини туйганида, қалбида ғаройиб туйғулар жунбушга келиб, гоҳида бу дунёнинг одами бўлмай қолади. Даштни қучгиси, қирларни, уларга қўшиб тоғу тошларни маҳкам бағрига босгиси, ялангоёқ ҳолида қирлар ошиб югургиси келади. Бир неча муддатдан сўнг эса, қўшниси Карим чолдай қамиш сибизға чалгиси ёхуд чўпон таёғини дўмбира ўрнида тутиб, ўзи биладиган бирдан-бир куйни, аниқроғи, шаҳардан қайтган йили ўзи яратган оҳанглар қоришмасини черткиси, худди Назар бахшидек овозини товлантириб-товлантириб куйлагиси келади. Афсуски, куйламоқ осон эмас, оқибат, бўғзидан кўчган ғаройиб нола нелиги ноаён бўлмиш увлашга ўхшаб, нари-берида чўзилиб ётган итларни чўчитишдан бошқасига ярамайди.
Бироздан кейин ўзини зўр-базўр жиловлаб, ўзига ҳадик-ла термилиб турган итларидан хижолат тортгандай, куйламоқдан тийилади. Сўнг ҳамиша дастурхон ўрнида ёзиладиган белбоғидаги нон ушоқларини бир четга қоқиб-суқиб, уни тўни остидан белига боғлайди-да, хуржунидан тоза ва майин матога ўралган китобни қўлига олади. Қумғон тубида қолган чойни секин-аста эрмак қилганча, мутолаага тутинади. Дўнглик бағридаги кичкина овулида китоб дегани анча қаҳат бўлгани боис, баъзида бир китобни такрор ўқишга мажбур бўлади. Ана шундай кезларда китобга мўл шаҳардаги шинам кутубхонани ҳасрат билан эслайди.
Кўркам боғ чеккасидан ўрин олган кутубхонага қўли бўш пайтларида, ўзича бўлғуси имтиҳонларга ҳозирлик кўриш важидан борарди-ю, аксарият ҳолларда бадиий китоб­лардан бош кўтармасди. Дарвоқе, қадрдон даштидан айро тушмоғига, яъни маълум муддат шаҳар тупроғини яламоғига аслида китобга ўчлиги сабаб бўлган. Нормўмин гунг ҳамда айрим овул эркаклари назарида, эсини танибдики, ҳеч қўлидан китоб тушмайдиган бу йигитчадан келажакда катта, шунчаки катта эмас, жудаям катта одам чиқмоғи тайиндек эди. Шу боис, мактабни тугатган йили ота шу умидда деди:
– Сен ўқи, менга ўхшаб дала-даштда чангга беланиб юрма.
Аксига олиб, қандайдир ўқишни дея дала-даштни тарк этиш Хуррам қотманинг хаёлида ҳам йўқ эди. Шунинг учун аста деди:
– Қўрангизни қўй-қўзига тўлдириб, дала-даштда эмин-эркин юрсам дегандим, ота!
Бу гапга жавобан ота турли давра ва кўча-кўйларда ҳадеб қулоғига чалинаверганидан, миясига маҳкам ўрнашиб қолган қуйидаги гапни ҳукм сифатида баён этди:
– Ҳозир ҳамма ўқияпти!
Нормўмин гунгнинг назарида, бу пурмаъно гапига эътироз билдириш асло мумкин эмасдек эди. Аммо қошида ўтирган ўғил, “хўп” дейиш ўрнига, яна “йўқ” дегач жуда ҳайрон бўлди.
– Унда буйтиблар китоб ўқишингдан не фойда, улим?
– Китоб фақат ўқишга кириш учун ўқилмайди-ку, ота, – деди ўғил.
– Эмасам, нима учун ўқилади? – отанинг ҳайрати баттар ортди.
Ўғил бу ҳақда ҳеч ўйлаб кўрмаган экан, тилига келгани шу бўлди:
– Шу… даштда зерикмаслик учун бўлса керак-да…
– Мана, мен китоб ўқимасам-да, даштда зерикмайман-ку.
Ана шунда нима бўлди-ю, адабиёт муаллимасининг ҳов бирда айтган гапи ўғилнинг эсига тушиб қолди-да, бундан дадил тортиб, билағонлик билан деди:
– Йўқ, китоб ўқиб туриш керак! Эмасам, кишининг ақл-идроки тўмтоқлашиб қолиши мумкин!
– Нима деганинг бу?
– Бу деганим… – деди ўғил ҳар ёзда қўй чалмаси чопиладиган қўрадаги эски кетмонни кўз олдига келтириб. – Одамнинг ўй-фикри худди эски кетмондай ўтмаслашиб қолади…
– Унда биз, – деди ота ҳам айнан ўша кетмонни назарда тутиб. – Сенингча, эски кетмон эканман-да, а?!
– Бундай демоқчи эмасдим…
– Йўқ, дединг! – деди ғазабдан отанинг ранги ўчиб. – Энди гап бундай, кўп суд­ралмай, ҳадаҳа халта-хултангни йиғиштир-да, тезда кўзимдан даф бўл! Ўқишга кирмасдан уйга қайта кўрма! Ҳа-ҳа, қорангниям кўрсатма!
Бу қадар кескин талабни кутмаган ўғилнинг дили вайрон бўлиб, миясида турли гумонлар чарх ура бошлади. Охирида, чамаси, отам мендан сурувини қизғанаяпти, деган аҳмоқона ўйга ҳам борди. Бундан унинг юрак-бағри ўртаниб, бу уруғда ҳеч бир сўз шунчаки айтилмаслигидан бохабар бўлса-да, алами зўрлигидан тилини тиёлмай, деди:
– Бўпти, сиз айтганча, ўқишга кирмас эканман, бу уйда қорам тугул, соямни кўрмайсиз!
Мана энди, шаҳардаги ўша шинам кутубхонани дам-бадам эслаганча, айрим китобларни такрор-такрор ўқишга мажбур эди. Айниқса, Назар бахши томонидан ҳадя этилган “Алпомиш” достонини қайта-қайта ўқийверганидан, мазкур асар ­деярли ёд бўлиб кетганди. Бу эса, гоҳида ушбу достонни чала-ярим билгувчи айрим йўртоқи бахшиларни боплаб тузлашида жуда-жуда асқатарди.
Бу даштдан аҳёнда-аҳёнда бахшилар ҳам ўтиб туришади.
Бири – оғайни, бири – таниш, бири эса инисидек яқин.
Қисқаси, даштга ўрлаган бахши зоти борки, Хуррам қотманинг қошида тўхталмай, чойлашмай кетмайди. Хуррам қотманинг биргина дўстона талаби шу: “Бир пиёла чой – мендан, икки оғиз терма – сендан!” У ерга баҳузур чордана қурганча қошидаги бахшини сел-сел бўлиб тингларкан, баъзида бир ҳолдан ғоятда таажжубга тушарди, нечун Худо бахшиларга инъом этган иқтидорни ўзига раво кўрмаган? Кўп эмас, зиғирдеккина иқтидор берганида борми, қўлига дўмбира тутиб, манову дала-даштни куй-қўшиққа тўлдириб, достону термалар айтиб юрган бўлармиди!
Минг афсуски…
Бундай лаҳзаларда ўта ношукрчиликка йўл қўйгани, яъниким Яратган эгам, бошқаларга раво кўрмаган, беқиёс куч-қудратни айнан ўзига инъом этганини хаёлига ҳам келтирмайди. Буни табиий ҳол деб билади. Азалдан курашли давраларни унчалик хушламаслиги боис, ўзидаги бу куч-қудратни киши кўзига намойиш этмоқни ҳатто ўйига яқин йўлатмайди. Кучи ошиб-тошиб, танига сиғмай қолган дамларда эса белини маҳкам боғлайди-да, қўйнини калладай-калладай тошларга тўлдириб, гоҳ тик дўнгликка ўрлайди, гоҳ теваракдаги тепаликларга тушиб-чиқиб юради. Бу нотабиий машқлардан сўнг доимо ўзини мисли қушдай енгил сезади, ҳозир қанот чиқариб, осмонга учиб кетаман-ов, дейди руҳланиб. Кейин эса сурув яққол кўзга ташланиб турадиган дўнгликлардан бирида ёнбошлаб, тағин китобни қўлига олади, ҳузурланиб мутолаа қилмоққа тушади. Сўнг эса китобга тикилган кезлари вақтнинг жуда тез ва сезилмай ўтишидан ҳамиша ажабланиб қўяди.

* * *

Бугун кеча оқшомга яқин мотоциклда, дашт орқали, кенглик адоғидаги овуллардан бирига ўтиб кетган Назар бахшининг изига қайтишини интиқлик билан кутмоқда эди. Бахшини қайноқ чой билан меҳмон қилиб, тўрт оғиз гурунгини олиб, кўп эмас, иккитагина термасини эшитиш илинжида эди. Афсуски, кўзга тушган чўпдай бўлиб, бахши ўрнига уни ўзига асосий рақиб деб билмиш Салабек келиб турибди. Унинг ташрифи, юқорида айтилганидек, ўтмишни ёдига солиб, Хуррам қотманинг нурланиб турган шуурини абгор қилди. Натижада, хиёлгина бурун теварагидаги тўрғайлар чуғуринигина эмас, балки енгил эпкинда оҳиста тебранаётган майсалар шитири ҳамда ўт-ўланлар орасида тинимсиз ғимирлаётган майда жониворлар сасига қадар илғашга қодир тийрак шуури зумда тўнглаб, худди ёмонлар даврасига тушиб қолган одамдек, ўзини нохуш ҳис эта бошлади. Бу нохушликнинг юзага келишини яна бир сабаби – ёмон қувват эди. Чунончи, бу ёмон қувват осмону фалакдан ёхуд замин қаъридан эмас, балки қошидаги Салабек ҳамда унга адоватла тикилиб турган итлар вужудидан таралмоқда эди.
Хуррам қотманинг ўзига хос яна бир хусусияти – тирик вужуддан таралмиш турли қувватларни, яъни фан тили билан айтганда, биоқувватни ҳис қила билиш қобилияти бағоят кучли эди. Бироқ у ўзининг бу ноёб жиҳатидан асло қувонмайди, қайтага баъзида жуда хафа бўлиб кетади. Негаки, катта-кичик давраларда кишиларнинг тайин-бетайин гап-сўзларидан ҳам кўра, улардан таралувчи нохуш қувватдан кўпроқ азият чекар ва тезроқ даврани тарк этиш тараддудига тушиб қоларди. Айни дамда Салабекдан силқиётган ушбу қувватни жуда яқиндан туяркан, унинг тезроқ кўздан даф бўлишини жуда-жуда истамоқда эди.
Бу пайтда Салабек бутунлай ўзга хаёлда эди: қани энди, енгилмас рақиб тимсолига айланиб улгурган манави ярамас қотманинг боплаб курагини ерга ишқаласа-да, ёруғ юз билан даштни тарк этса, йўлда бирорта тепаликка чиқиб, узоқ кутилган бу ғалабадан ўзида йўқ қувониб, мен уни енгдим, охири мен уни енгдим, деб бор овозда ҳайқирса! Ва ҳар гал юзма-юз келганда, ўзига синовчан-синовчан боқмиш Назар бахшига ғолибона боқса, унинг олдида ортиқ тили қисиқлигини туймаса! О-о, қандай соз бўларди-я! У бу истак йўлида қаршисидаги кенгликни ер юзидан бутунлайга супуриб ташлашга ҳам ҳозир эди. Қисқаси, йигитнинг ботинида кечаётган бу қасосли ўйлар қора қувватга айланиб, ташқарига таралганидек, ўз навбатида, унга адоватла тикилмиш итлар вужудидан ҳам айни шу нохуш қувват тишга уфурмоқда эди.
Бу нохуш ҳолатни янада теранроқ ҳис этгани сайин, Хуррам қотма ўзи учун ҳар нарсага тайёр турган итларига зимдан разм соларкан, яхши-ёмонни англашда буларга етадигани йўқ, деган фикрга келди. Чиндан-да, аксарият итлар олисдаги шовуру шарпани зудликда илғашдан ташқари, одам боласининг ким қанақалигини тез пайқай олади. Боя сурув итлари тўсатдан безовталанишга тушганида, кенг дашт адоғида биронта ҳам жон асари йўқ эди. Қачонки, орадан бир неча фурсат ўтгандан сўнггина дала йўлида қора бир нуқта пайдо бўлди. Ана, у сўлдаги тепаликлар ортида кўздан йўқолди-да, хийла вақтдан кейин сурув ёйилган ясси дўнглик этагидаги кенг майдон сарҳадида мотоциклли кимса ҳолида қайта намоён бўлди. Хуррам қотма бошда уни ўзи илҳақлик билан кутаётган Назар бахши деган ўйга бораркан, ўз навбатида, итларнинг важоҳатидан таажжубга тушди. Боиси, Назар бахши жониворлар томонидан ҳамиша илиқ кутиб олинарди-да.
У ириллаганча, олға интилишга шайланган итларни кескин буйруқ билан жой-жойига “михлади-да”, ким бўлди экан бу, дея уловлининг яқин келишини кута бошлади. Қачонки, унинг кимлиги аёнлашгач, кайфияти бирдан ёмонлашиб, тек ётинглар, дея итларга бот дўқ қилган киши бўлди. Итлар чақирилмаган меҳмон ташрифи эгаларига ёқмаганини сезгандай, уни адоватла қаршилашди.
Хуррам қотма, эшик қоқиб келган меҳмонни уйга қўйишни истамаган мезбондай, Салабек билан узуқ-юлуқ сўзлашган кўйи, унинг елкаси оша теваракка ҳардамхаёл назар ташлашда давом этаркан, кўзи кунботишда, уфқ сарҳадида тўплана бошлаган кулранг булутларга тушгач, димоғида ёмғир ҳидини туйгандай бўлди. Бундан кўнгли беихтиёр равшан тортиб, шуурини кечга томон роса жала қўяркан, деган ёқимли ўй оҳиста сийпалаб ўтди. О-о, қани энди, шу тобда ям-яшил майсаларга ёнбошлаганча, бу йил кўкламнинг серёғин ва сербарака келиши хусусида ким биландир мароқланиб-мароқланиб суҳбатлашса!
Бироқ ким билан?
Бу поёнсиз даштда суҳбатдош дегани ҳамиша анқонинг уруғи. Қошида ғўддайиб турган Салабекка эса бу хил мавзудаги гурунгларнинг кераги ҳам, қизиғи ҳам йўқ. Шусиз ҳам куни кечагина Қайрилмадаги катта тўйда эл таниган полвон – қўшни туманлик Абдулла чемпионни мағлуб этган ғолибга сира ўхшамай, яъни ранг-туси очилмай, ҳар сафаргидек мезбонни тагдор оҳангда: “Ҳим-м, тағинми?..” – дейишини интиқ-ла кутмоқда. Хуррам қотма шундай дейиши билан Салабек чуқур сўлиш олиб, қўлларини ҳар икки ёнига ёзганча: “Ҳа-а, энди…” – дейди. Бир қарашда, бу қисқа ибора бирор-бир маънони англатмайдигандек эса-да, аслида унинг замирида қуйидаги аламли хитоб мужассам эди: “Оркашлик қурсин, ака, оркашлик!”
Салабекка ҳақиқатдан ҳам қийин эди.
Назар бахшининг, ҳар дуч келганда, хўш, дея ўнг қошини кўтариб-кўтариб қўйишлари, сўнгра, нима қилдик, термани бошлайверайликми, деган маънода зимдан боқишлари, гоҳида ошкора им қоқишлари унинг қонига ташна қилиб юборганди. Қисқаси, бахши бор давраларда Салабек аввалгидек эмин-эркин “шаталоқ” отолмайди – тили қисиқлигини мудом туйиб туради. Бундан-да муҳими, токи Хуррам қотманинг курагини ерга тегизмас экан, ўзга полвонлар устидан қозонилган ғалабаларидан қилча кўнгли ёришмайди. Тўғри-да, тўй ва сайиллардаги катта-кичик курашларда кетма-кет зафар қозониб, мухлислари олқишига бўғзигача кўмилиб юрса-ю, даштда бўйи қулоғингдан келмайдиган қандайдир бир чўпондан йиқилиб ўтирса, кўнглига қувонч сиғармиди!
Чеҳрасининг очилмаслиги шундан эди.
Бу гаплардан бехабар Хуррам қотманинг эса баттар энсаси қотади, бунча тунгланмаса бу, баччағар, деб ўйлайди. Баъзида, ранг-рўйинг очи-ий, энағар, дея койиб бергиси келади. Аммо койишни хаёлига келтирмайди, қайтага, сиртдан билдирмаса-да, ичдан ундаги қатъятни иззат қилади. Сабаби, Салабекнинг ўрнида ўзга бир полвон бўлганида борми, ўлақолса, қайтиб даштга доримасди. Боиси, кураш ошкор эмас, пинҳон кечган – ким ғолибу, ким мағлуб – буни иккисидан бўлак ҳеч ким билмайди. Шунга қарамай, у қўшсувлик Темур полвондай изсиз йўқолиб кетмади.
Темур полвон ўсмир ёшида Нормўмин гунгни давраларда бир-икки кўрган, кимлардандир раҳматли бобоси – Оллоназар полвоннинг таърифини сал-пал эшитган экан, даштда юрган Хуррам қотмадан дарак топгач, қизиқиб: “Уни-ку зўр, аммо урпоғи қанақа экан?” – дея уни қидириб келган. Темур полвон яхши одам бўлгани билан оғзи сал бепалаки эди, ўғилда Нормўмин гунгдаги ғўлабирликни кўрмагач, оббо, урпоғи айниган экан-ку, дея хунук гап қилган. Бу гап Хуррам қотмага жуда оғир ботган, тутмасдан тутантириқ деманг, полвон, деган. Шундан кейин гап­лари чап тушиб қолиб, улар беллашадиган бўлган, ташаббус Хуррам қотмадан чиққан, боиси, азал-азалдан авлод-аждодлар хусусидаги ноўрин гап-сўзларни хуш кўрмасди. У бир забтдаёқ Темур полвонни кўтариб ерга урган, сўнг истеҳзо билан сўраган: “Хўш, урпоғи қанақа экан?” “О-о, зўр экан! – деган Темур полвон ранжишни ҳатто хаёлига келтирмай. – Фақат бир нарсадан ҳайронман, нечун сизни давраларда кўрмайман?” Хуррам қотма давраларга ройиши йўқлигини билдирган. Темур полвон бошда ажабланган, сўнг ачиниб деган: “Афсус-афсус, сизнинг ўрнингиз даштда эмас, даврада!” Хуррам қотмадан, йўқ, бизга дашт маъқул, деган жавобни эшитгач, тағин бир ўйлаб кўринг, не қарорга келганингизни билмоқ учун яна келаман, деганча бадар кетди.
Шу боис, Салабек деганлари ҳам шулардан бири-да, деган ўйда унинг кейинги ташрифларини сира кутмаганди.
Чунончи, агар сув ушбу ғалванинг асосий сабабчи бўлмиш Назар бахши томонидан атайдан лойқатилмаганида эди, ўша биринчи учрашувдан кейиноқ Салабек қайтиб қорасини кўрсатмаган бўларди. Шунга қарамай, қийин-қийин, Назар бахшига қийин бўлди, шўрлик ким ғолиб-у, ким мағлублигини билолмай ҳали-ҳанузгача гаранг. Аммо билишни жуда-жуда истайди. Бироқ на Салабек, на Хуррам қотма сир беради унга.
– Келди, бироз гурунг бериб кетди, – дейди жўраси бепарво.
– Ўтирик айтманг, жон жўра, – дейди Назар бахши ялингудек бўлиб. – Ахир минг йиллик дўстмиз-а?..
– Ия, қачон мен сизга ўтирик сўзлаганман, – дейди Хуррам қотма гўё ўпкаланган бўлиб. – Айтдим-ку, бир келди, оёқни салгина қайириб олгандим, курашмоқни имкони бўлмади. Яна келганида, андак шамоллаброқ тургандим, тағин иложи бўлмади. Тўғри, негадир йигитнинг аввалги шашти йўқ, хиёл тоб ташлаганга ўхшайди. Лекин бунга менинг сира дахлим йўқ.
– Бекорга тоб ташламаган, – дейди Назар бахшининг баттар ичи тошиб. – Демак, бир гап бўлган.
– Ҳеч гап бўлгани йўқ! – дейди Хуррам қотма бу сафар хиёл кескинроқ тарзда. – Ё ўзи сизга бирор нима дедими?
– Демай, ичимни пишираяпти-да, ярамас!
– Унда бу шубҳанинг боиси нимада?
– Шубҳа эмас, лекин жуда-жуда истаяпман!
– Нимани истаяпсиз?
– Нимани бўларди, – Назар бахши жаҳлланишга тушади. – Кўтариб ерга уришингизни истаяпман! Зора, шунда янаям ўпкаси босилса!
– Йўқ, ўпка эмас у, шунчаки оркаш!
– Нима бўлганида ҳам уни бир майдон кўришингиз керак эди.
– Келганида – кўрдим, кетарида – хайрлашдим, яна нима керак сизга, бахши?
Бу хил баҳсдан бирон наф йўқ. Назар бахши ҳар қанча уринмасин, барибир Хуррам қотмадан тайинли бир гап ололмайди. Лекин ич-ичидан жўраси ниманидир пинҳон тутаётганини сезади. Сезгани сайин фиғони кўкка ўрлайди. Бу пайтда беихтиёр хотиралар оғушига чўмган Хуррам қотманинг кўз ўнгида эса қуйидаги воқеа бор ҳолича жонлана бошлайди.
Ғайратнинг юкчиларга хос бўлмаган сусткаш хатти-ҳаракати ҳамда дам-бадам “чой”ланиб туришлари ҳаммага ҳам ёқавермасди. Айниқса, жамоа бошлиғи Расул дам-бадам тирғалиб кўп ғашига тегарди. Бундай ҳолларда доимо сукутни афзал биладиган Ғайратнинг охири сабри тугаб, бир куни Расулнинг гирибонидан хиппа бўғиб олади. Бу пайтда деярли бўшаб бўлган вагонда учаласидан бўлак жон йўқ. Хуррам қотма ҳадаҳа орага тушиб, уларни ажратади. Ғайрат ҳовуридан тушса-да, аммо Расул тинчланмайди, ҳали сенми, дея қўлига илинган темир билан унга ҳамла қилади. Ана шунда Ғайратнинг аслида кимлиги аёнлашади, бир зарб билан Расулни чўзилтириб қўяди. Кейин эса пол қучиб ётган мағлубни гўё унинг ўзи бехосдан йиқилиб тушгандай, турмоғига кўмаклашади, энгил-бошини қоқиб-суқиб, бор, чекиб-пекиб, сал ўзингга келиб ол, дея ташқарига йўналтиради. Унинг бу қадар чапдастлигидан Хуррам қотманинг ҳайрати тошади: “Қойил, бопладингиз!” Бироқ кутганчалик, бу гапдан сўнг Ғайрат гердаймайди, қайтага, фавқулодда ҳеч бир ҳодиса юз бермаганидек, у томон ажабсиниб кўз ташлайди: “Нимани қойил қипман?” Бу гал Хуррам қотма янада жўшқинлик билан ўз ҳаяжонини изҳор этади. Бунга жавобан Ғайратнинг кўзларида қуйидаги маъно акс этади: “Қачон?” Бу ҳолдан Хуррам қотма ҳайрон туриб қолади. Бу орада Ғайрат лабига қистирган сигаретини қайта қутига жойлаб, одатига хос, сокин тарзда дейди: “Ростанам сен бирон нимани кўрдингми?” Хуррам қотма гап қатига яширилган маънони дарров англаб, беихтиёр, бош чайқайди: “Йўқ, мен ҳеч нарса кўрмадим…” Ғайрат унга миннатдор тикилади: “Баракалла!”
Шу тариқа, муштлашув сирлигича қолди, ундан ҳеч ким, ҳатто қўшни вагонда ишлаётган бригаданинг бошқа аъзолари ҳам хабар топмади, яъни жамоа бошлиғининг обрўйига путур етмади. Хуррам қотма бўшатилган вагон эшигини ёпиб, бурчакдаги чекиш жойига борганида, ғолиб ҳам, мағлуб ҳам, ҳеч нима бўлмаганидек, ҳамма қатори бамайлихотир чекиб ўтиришарди…
– Йўқ, сиз уни аллақачон мағлуб этгансиз, – дейди Назар бахши унинг хаёлини бўлиб. – Шунчаки унинг обрўйини сақлаш учун буни мендан сир тутаяпсиз.
– Бу қадар бадгумон бўлманг, бахши! – Хуррам қотма жаҳлланган киши бўлади. – Яхши эмас бу!
Бу энди навбатдаги баҳснинг интиҳоси эди.
Ундан нарёғи хавфли эди.
Назар бахши иззати борида тилини тиймаса, Хуррам қотма уни итдай ҳайдаб солиши мумкин. Шу боис, у вақтинчага оғзига кишан уриб, чойдан майда ҳўплаб, дўмбирасини қўлига олади.
Аслида Назар бахшининг гумонида жон бор – Салабек деганлари илк беллашувдаёқ Хуррам қотмага ғалабани бой бериб қўйганди. Шундан кейин, яъни ўтган кўкламдан бери яна уч бора келиб, уч бор ҳам елкаси ер искаб кетганди.
Бугунгиси унинг навбатдаги ташрифи эди.
Баъзан Хуррам қотма ўзича ўйга чўмади, йигит бечора жуда қийналиб кетди, бу гал атай йиқилиб берсам қандай бўларкан, а? Афсуски, қуйидаги сабабларга бунинг ҳеч иложи йўқ: Салабек ўта зийрак, рақибининг ўзига атай ён босганини дарров сезади, бу – бир, иккинчидан эса, йигитга ҳарчанд қайишишга уринмасин, ботинидаги девкор руҳ бунга асло изн бермайди – рақибига қўл чўзмасидан буруноқ, ичидаги “дев” яшин тезлигида уйғониб, зумда Хуррам қотманинг бор инон-ихтиёрини ўз измига бўйсундиради ва оқибат, у бутунлай ўзга бир одамга айланади-қўяди.
У эсини танибдики, “дев” унга йўлдош.
Айниқса, ким биландир беллашганда ёхуд Ғани қора каби кимсаларга тўқнаш келганда, ботинидаги “дев” ўзида йўқ ошқинлайди. Шу боисдан, Хуррам қотма ҳамиша тинчлик йўлини тутиб, имкони борича биров билан чап бўлмасликка тиришади. Бироқ одамларнинг ўзи қизиқ – жиғига тегиб, тинч юрмоғига сира қўйишмайди. Шунинг учун у жанжал пайтларида Яратгандан яккаш бир нарсани сўрайди: “Майли, сўксин, майли, дўқ қилсин, фақат зинҳор-базинҳор менга қўл кўтара кўрмасин!” Минг афсуски, аксарият кимсалар андишани қўрқоқликка йўйиб, сўнг таъзирини еб қолишади.
Ботинидаги “дев” ҳақида отаси шундай гурунг бергич эди: “Сенда, улим, бовонгни руҳи бор. Раҳматли шу қадар қорувли, шу қадар бақувват эдики, товдан ўтин кўтариб қайтаётганида, овулдаги айрим қитмир болалар секин ортидан келиб, елкасидаги тоғ баробар ўтин боғи устига чиқиб олса-да, миқ этмасди, ўзини сезмаганга оларди. Аммо-лекин ажинаси бир отланса борми, ҳеч кимни сийлаб-сийпалаб ўтирмасди. Бовонгни ўзи яхши одам эди, лекин ичидаги деви чатоқ эди. Ўзига тикланмиш одамга аввалига айтарди, ув-в, ичимдаги девни қўзғамай, қани, бир қорангни ўчир-чи, эмасам, ҳозир чатоғингни чиқараман, дерди. Иҳ-ҳи, бовонг бир қаҳр отига минмасин эди, мингудек бўлса, манаман деган зўрлар ҳам ин-инига уриб кетарди…” У отасининг шу хилдаги гурунглари таъсирида, умрида кўрмаган ва ҳатто номига бўлса-да, бир парча сурати сақлаб қолинмаган Оллоназар бобосини ҳалигача “дев” ўрнида тасаввур этиб келади. Бироқ “дев” дегани суратда эмас, ўзидан қиёс қилган ҳолда, сийратда – киши руҳиятида мавжудлигини билса-да, аммо, шунга қарамай, бунинг асл моҳиятини ҳозиргача тўла англаб етолмаган. Хўш, ўзи учун ҳануз жумбоқ бўлиб келаётган бу сир-синоатни ўзгаларга қандай қилиб англатиши мумкин? Аслида, ўзим яхши одамман-у, лекин шу ичим жуда хавфли-да, десинми?
Дарвоқе, буни англатиш шартмикан?
Англатган тақдирида ҳам, масалан, манави Салабекка ўхшаганлар буни идрок эта олармикан? Йўқ, икки дунёда ҳам идрок эта олмайди, қайтага ичдан эрмаклаб, сиртдан шунчаки мийиғида кулиб қўя қолади. Худди ўзи давраларда ернинг чангини чиқариб, ўлар-тириларига қарамай олишаётган полвонларга нисбатан жўшадиган тийиқсиз қийқириқ – оломон жазавасини ҳеч ҳазм қила олмаганидек, қандайдир девкор руҳ ҳақидаги гап-сўзларини ҳам ўзгалар англай билмайди! Ахир яқиндагина бақироқ мухлисларни назарда тутиб, бу одамзод дегани жуда қизиқ махлуқот – жазавага тушган кезлари ақл-идрокли мавжудотдан кўра, олис ўтмиш яшаб ўтган ёввойи қавмларга жуда ўхшаб кетади-я, деган фикри даврадошлари томонидан жиддий қораланган эди-ку. Назар бахши эса “жазава”ни “завқ”қа йўйиб, кичкина бир терма ҳам тўқиганди. Хуррам қотмани доимо таажжубга солиб келадиган яна бир ҳол, ғолиб бўлмоқ умидида жон-жаҳди билан курашаётган йигитларнинг ушбу лаҳзада чекаётган руҳий ва жисмоний азоблари билан кишиларнинг зиғирча иши йўқ, барча завқ-шавқ билан кураш натижасини кутади, сўнг эса бақир-чақир қилиб, ғолибни қутлаган, ўзларича уни таъриф-тавсиф этган бўлишади-да, бир кун келиб, ўша ғолиб мағлубга айланса ёхуд дунёдан кўз юмса, зумда уни унутишади.
Бу ҳолатни отаси Нормўмин гунг тақдирида ҳам кўрган.
Отаси худди аждодлари каби туғма полвон эса-да, негадир курашли давралардан нарироқ юришга уринарди. Бироқ унинг ўзига хос бу феъли билан кишиларнинг бир чақалик иши йўқ, айниқса, элнинг ишонган йигитлари ўзга ерлик бирор полвонга ғалабани бой бериб қўйгудек бўлишса, юрт оғаларининг пайтавасига қурт тушиб, даштдаги катта-кичик овул аҳлига қон-қардошлик жиҳатидан яқин ҳисобланмиш Нормўмин гунгнинг олдига дарров бош уриб келишарди, қўллаб юбормасангиз, номусдан ўламиз, уятдан ерга кирамиз, оғажон, дея туриб олишарди. Нормўмин гунг, элчилик, улар юзидан ўтолмай, ноилож курашга розилик билдиради. Бироқ унинг бу қадар ройишлиги ўзи тетик, тили заҳардек аччиқ энаси – Офтоб момога сира хуш келмас ва бобиллаб дерди:
– Зўрни мен туғмай ўлайин-а! Зўрни туғмай менгина ўлайин-а! Уриштириладиган итдай бўп тағин кетаяпсанми, а?!
Бундай пайтда юрт оғалари ҳадаҳа орага тушади:
– Ундай деманг, моможон, ундай деманг! – дейди бири. – Бу одам бизнинг оримиз ва ғуруримиз!
– Ҳа-ҳа! – дейди бошқа бири дарров отини қамчилаб. – Бу киши бизнинг фахримиз ва ифтихоримиз!
Бироқ бу каби баландпарвоз гаплар билан Офтоб момони юмшатиш осон эмас ва табиий, жавобиям шунга яраша бўлади. Баъзида бунга ҳам қаноат этмай, киши кўзи деб турмай, қўлидаги хивич билан алп ўғилнинг кенг яғринига чирсиллатиб тушириб ҳам қолади. Нормўмин гунг оғриган жойини бепарво силаб-сийпалаб, бепарво ишшайганча: “Ҳай, нимаям дердик, зўрликда барибир энага тенг келиб бўлмайди-да”, – дея кайвонилар олдига тушади. Ким ва қанақа полвон, сўраб ҳам ўтирмайди. Буни қарангки, тақдир экан, шундай алп одамнинг умри оддийгина кўричакдан поёнига етди. Ўлди-ю, ҳамманинг эсидан чиқди-кетди. Тириклигида пойига бош уриб келганлар унинг эшигини тамомила унутишди. Ушбу воқеалар туфайлими, ё қондан ўтганми, Хуррам қотма ҳам курашли давраларни унчалик хушламайди. Айниқса, мижжалари намланиб, эгик бош билан даврани тарк этаётган йигитларни кўрганда, ёмон ғаши келади. Ув-в, йиқилганни ер кўтарар, нечун энанг ўлгандай бунча кўзингни намлайсан, дегиси келади. Аммо демайди, одам боласига гап уқтириш ўлимдан қийинлигини аллақачон фаҳмлаб етган. Бироқ шунга қарамай, гоҳида тили қичиб, беихтиёр насиҳат қилганини ўзи ҳам билмай қолади. Масалан, ўтган сафар ғолиблик умидида келиб, саноқли сонияда мағлубга айланган Салабекка ичи ачиб деганди:
– Ув-в, иним, рақибни эмас, аввало ўзни енгмоқни ўрганинг! Агар ўзни енгмоққа чоғингиз етганида эди, ҳозир буйтиблар эзилиб ўтирмасдингиз! Барига осонгина қўл силтаб кета олардингиз!
– Ўзни енгмоқ нелигини билмадим-у, – деган Салабек алами зўрлигидан қизариб-бўзариб. – Лекин сизни енгмасдан қўймайман!
– Ҳа-а, унда ҳали жудаям ожиз экансиз! – деган Хуррам қотма таассуф-ла бош чайқаб.
– Ким ожизлигини янаги сафар кўрамиз! – деган Салабек ўсмир йигитчалардай тўрсиллаб.
Хуррам қотма қарасаки, ўзи боғдан келса, у тоғдан келмоқда. Шунинг учун, одатига кўра, сукутни абзал билган. Йигитнинг кетаётиб, “ҳали яна кўришамиз”, дея қилган иддаосига жавобан, “насиб этса”, дея бош ирғаб қўя қолган. Кейин тақир ерга ёнбошлаб, Ғайратнинг шу борадаги насиҳатларини эслаб кетган.
Аслида, бу насиҳатдан кўра, паришонхотир одамнинг узуқ-юлуқ гап-сўзларига ўхшаб кетарди. Эсида, ўзича адолат учун курашиб, одатдагидек, тузук вагонга эга чиққан қўшни жамоадаги икки суллоҳ йигитнинг танобини тортиб қўйганида, унинг бу шижоатига ўз жамоа аъзолари орасидан биргина Ғайрат ошкора истеҳзо билан қараган, вагон бўшаш олдидан эса, шпаллар орасида сочилиб ётган майда-чуйда тахта бўлакларини тергилаб, кружка ва қуруқ чой солинган жигарранг сумкасини қўлтиғига қисганича, тепловоз кириб-чиқадиган асосий дарвоза томон йўналаркан, бу ёққа юр-чи, дея боши билан секин имо қилган.
Хуррам қотма жамоага яқинда келган бу одамни ҳали тўла билмас, шу боис, нима демоқчи бу, тағин анавиларга оғайни-поғайни эмасмикан, деган гумонга борган. Бирор муддатдан сўнг ўша гумон йўриғига бўйсуниб, изидан юрган ва уни дарвозанинг ўнг биқинидаги чоққина сайҳонликдан, эски шпаллар тахлами ортидан топган. Ғайрат эндигина темир кружка тагига ўт ёққан экан, мана келдим, дея ўзидан белги берса-да, худди аразлагандай тўмтайиб ўтираверган. Хуррам қотма, оббо, бу чинданам хафа бўлганга ўхшайди, деган ўйга боради ва ўртадан совуқликни аритиш учун ўзича ҳазил қилган бўлади:
– Маза қип чой ичарканмиз-да, а?..
Аммо Ғайрат чурқ этмай, чўпларни майдалашда давом этади. Хуррам қотма унинг бўйни ва сўл билагидаги хунук чандиқларга илк бор қизиқиш-ла разм соларкан, бояги йигитларни назарда тутиб, дейди:
– Мабодо, ановулар сизга оғайни эмасмиди?
Ғайрат, бу гапни қайси гўрдан топдинг, деган маънода ўқрайиб бир қараб қўя­ди-ю, тағин ўз ишида давом этади. Шундан сўнг Хуррам қотма тирғалишни бас қилиб, ўмганини шпаллар тахламига берганча, темирйўл ёқалаб чўзилиб кетган йўлакдан ўтиб-қайтаётган яккам-дуккам йўловчиларни кузатмоққа тушади. Кўҳликкина талаба қиз туфайли, бу йўлак ҳамиша кўзига оловдек кўринарди. Унинг хаёли эндигина қизга оққанда, кутилмаганда қуйидаги гап қулоғига чалинади.
– Ўзингча, сен зўр бўлиб қолдинг-да, а?!
Хуррам қотма секин ёнга ўгирилиб, кафтидаги қуруқ чойни идишга солаётган Ғайрат томонга юзланади.
– Йўғи-ий, бу хаёлимга ҳам келгани йўқ!
Шу билан гап тугайди.
Бу орада тепловоз бўшатилган вагонни омбордан олиб чиқиб кетади.
Ғайрат эса ўша-ўша ҳануз сукутда эди.
Хуррам қотма тағин ўткинчиларга алаҳсийди. Негаки, навбатдаги юкли вагондан ҳалича дарак йўқ – вақти бемалол эди.
У чоққина сумка кўтариб келаётган ўрта яшар бир аёлни кўҳликкина талаба қизга ўхшатиб, онаси эмасмикан, дея эндигина тусмолланаётган ҳам эдики, бирдан Ғайрат яна тилга киради.
– Шуни унутма, иккита аҳмоқни тузлаганинг билан сен “зўр” бўп қолмайсан!
Бу хил суҳбат тарзидан Хуррам қотманинг энсаси қотади.
– Унда “зўр” қанақа бўлади, ака? – дейди.
Ғайрат идишдаги “чой”дан бир ҳўплаб, аста бош кўтаради. Қошидаги йигитнинг саркаштоб турганини кўргач, кулранг тусдаги кўзларига қаҳр иниб, дилидаги борини нигоҳига жамлаб, унга жуда қаттиқ қараш қилади: “Бу феълинг билан сен бола ҳаётда муҳим нарсаларни бой бериб қўйишинг мумкин! Мана, битта “зўр” мен эдим. Хўш, оқибати нима бўлди? Умримнинг олтинга тенг, бебаҳо дамларини темир панжара ортида ўтказдим… Аввалига муҳаббатимдан, сўнг эса оламга сиғмас орзу-ҳавасларимдан мосуво бўлдим… Эндиликда, менда на ҳавас бор, на қизиқиш. Тирик мурдадан фарқим йўқ! Билсанг, бунинг олдида ўлим ҳеч нарса эмас! Турма нима, озодлик нима – менга барибир! Ҳозир озод эсам-да, негадир турма ҳаётини дам-бадам қўмсаб тураман. Бу разил “соғинч” башарамда кўланкаланиб турганини бир сен сезмайсан, чунки ҳаддан зиёд беғуборсан! Аммо ўзим кабилар буни етмиш етти одим наридан пайқашади ва ҳайиқишади! Чунки мен сингарилар учун икки дунё бир қадамлигини улар яхши билишади. Ахир қўлини ювиб, қўлтиғига урган одамдан бундан бўлак яна ниманиям кутиш мумкин! Чунки бизда, шахсан, менда йўқотадиган нарсанинг ўзи йўқ! Сенда эса бари бор – орзуларинг, муҳаббатинг… ҳамма-ҳаммаси ҳали олдинда! Бугун, тўғриси, бошда сенга жиндек қойил қолгандай бўлдим. Аммо қаҳр измига бўйсуниб, қўлга мисранг тутганингда, ёшлигим эсимга тушиб, сендан бирдан кўнглим қолди! Бугун сен кимлар учундир қаҳрамонсан. Агар эсинг бўлса, зинҳор уларга ишонма, олқиш-мақтовларига учма! Негаки, барча шўришлар ўша мақтовлар ортида пинҳон ётади. Шунинг учун рақибдан кўра, аввало ўзингни енгишни ўрган! Ана шунда, сен чиндан-да “зўр” бўласан! Шусиз ҳам бугун ўзингга зўр душман орттириб олдинг! Мен бу маҳалла касларини жуда яхши биламан, энди тинчингга қўйишмайди. Агар ёнингда сояланиб турмасам, сени бир балога гирифтор қилишлари тайин! Қисқаси, сен “зўр” эмас, ғирт “ғўр”сан!”
Бу қаҳрли қараш замирида ўзига нисбатан меҳр ва хайрихоҳлик балқиб турганини бутун вужуди билан ҳис қилган Хуррам қотма ўзининг бояги чарс муомаласидан хижолат тортиб, ерга боқди. Шунда Ғайрат муҳим бир сирдан огоҳ этаётгандек, аста дейди:
– Одамнинг зўри ўзни енга билгани бўлади!
Бу гапдан Хуррам қотма сергак тортади.
Таниш ибора!
Аввал ҳам бу гапни қаердадир эшитганди. У манглайи тиришиб, зўр бериб ўйламоққа тушади. Шунда унинг кўз ўнгида овули ёнидаги кичик дўнгликда суҳбатлашиб ўтирган чоллар тўдаси гавдаланади. Чамаси, гурунг Оллоназар бобоси ва унинг ўзига хос феъл-хўйи ҳақида борарди. Суҳбат асносида қуйидаги гап аста қанот қоқади: “Ҳа-а, ўзимни енгмоққа кучим етди-ю, аммо ичимдаги девни даф этмоқ қўлимдан келмади дея, ўтди-кетди, раҳматли…” Ўшанда бу гапни ўтирган чоллардан қайси бири айтди, буни у аниқ эслаёлмайди.
Бу орада муюлишда юкли вагон тиркалган тепловоз пайдо бўлади.
Ғайрат, бу гапнинг мағзини сўнг-сўнг ўзинг чақиб олаверасан, дегандай яна бир қараб қўяди-да, аста идишга лаб чўзади.
Кейин-кейин Хуррам қотманинг “чаққани” шу бўлдики, инсон учун ўзгадан кўра, ўзини енга билиш ғоятда мушкул экан, кимдир нафс, кимдир ҳавас, кимлардир эса жаҳл ва жаҳолат қули бўлиб, ўз тақдирини ўзлари чигаллаштириб юравераркан. “Бири, мана, мен! – деган Ғайрат қуёшли кунлардан бирида бўшлиққа маъюс тикилиб. – Бунда мен бировларни эмас, фақат ўзимни айблайман!”
Хуррам қотманинг назарида, яна бири Салабек эди.
Шўрлик, иззат-нафс дея, мана, бир йилки алам ўтида қовурилиб келади.
Шунчаки келмайди – тинимсиз машқлар қилиб, билакларини кучга тўлдириб келади.
Қайта ранг очмоқ учун рақибини мағлуб этмоқ умидида келади.

* * *

Тушлик вақти яқинлашиб қолгани ҳамда секин-аста чойнинг хумори тута бошлагани боис, Хуррам қотма бу гал “ҳим-м, тағинми”, дейишга ошиқмади. У уфқ сарҳадида тўплана бошлаган кулранг булутлардан кўз узиб, кейин худди мушкул бир иш қаршисида иложсиз туриб қолган кимсадай, дўнглик бетига ёйилган сурувга, тушовли эшагига, ҳануз Салабекка ёвқараш қилиб турган итларига, “меҳмон”нинг ҳайбатли мотоциклига тағин бир сидра назар ташлаб чиқди-да, сўнг тўсатдан қўлидаги заранг таёғини шартта белига тутиб, товони билан ер тепиниб, аскарчасига ўнг ёнига кескин қайрилди-да, нарида қуриб қорайиб кетган янтоқзор томон илдам юрди. Бориб нечундир янтоқлар орасига ташлаб қўйилган хуржунидан доимо ўзи билан олиб юрадиган чоққина қора қумғон солинган иркит халта ҳамда отасидан қолган ёдгорлик – сиртига ғоят усталик билан қалин мато сирилган сув тўла кўзачани олиб, ундан қумғонга қулқуллатиб сув қуяркан, гўё Салабек ўзи билан беллашгани эмас, шунчаки бирровга чойлашгани келгандай, хушҳол оҳангда деди:
– Келинг, аввалига бир чойлашиб олайлик, полвон!
У йигитнинг тўнғир-тўнғир эътирозларига заррача аҳамият бермай, жимгина ўз ишида давом этди: бошда у ер-бу ерда сочилиб ётган тошлардан тезгина тошўчоқ тиклаб, унга сув тўла қумғонни жойлаштирди-да, қуриган янтоқларни этиги билан босиб, янчиб, зичлаб ўчоққа тиқди, сўнг қўйин чўнтагидан бир парча қоғоз ва гугурт олиб, ўт ёқди. Кўкламнинг илиқ-иссиқ кунида бунга ҳожат бўлмаса-да, ўрганиш эмасми, кафтларини оловга тутди.
– Даштнинг чойи барибир бўлакча-да!.. – деди кейин, одатдагидек, завқи тошиб, бармоқлари орасидан Салабекка боқаркан, тутундан кўзларини қисиб.
– Шу-у… – деди Салабек мотоцикл белида дўмпайиб турган чоғроқ тароқи хуржунга маънодор қараб қўяркан. – Чойга сал кейинроқ ўтирсак бўларди-да…
– Йўқ, чойни вақтида ичган маъқул, – деди Хуррам қотма жиддий тортиб. – Эмасам, хумори тарқаб, кейин одам маза қилмайди.
– Тўғри-куя, аммо кўнгил андак дилгиртоб, чой сиғмайди-да, ака…
– Агар кўнгилни кенг қилсангиз, бутун олам сиғиб кетади, иним!
– Шунга ҳаракат қилаяпман…
– Яхшиси, аввал кўнгилни чой билан хушлаб олинг, – деди Хуррам қотма кулимсираб. – Сўнг даштни тўзғитиб, кечгача бемалол олишаверамиз. Менимча, бу дафъа сиз ютсангиз керак-ов…
– Нега унақа дейсиз? – Салабек ҳушёр тортди.
– Негадир кўнглим шундай деяпти-да…
– Йўқ, менга ён босишни сира хаёлингизга келтира кўрманг! – деди Салабек унинг шаъмасини тезда англаб. – Ҳар галгидек ҳалол курашамиз! Акс ҳолда, бир умр кўнгилда ғубор қолади!
– Ҳай, сиз нима десангиз, шу-да.
– Шундай бўлсин, ака!
Хуррам қотма ўчоқдаги оловга алаҳсийди. Ора-сира сурув томонга кўз ташлаб қўйишни ҳам канда қилмайди.
Тушликка тараддуд кўрилаётганини сезган итлар тезда ювош тортиб, емак илинжида дум силкиб, ўчоққа яқинроқ ерга келиб чўзилишди.
Кутмоқдан бўлак иложи қолмаган Салабек улови томон юрди.
У улови ёнида бир зум хаёлланиб турди-да, сўнг ошиқмай эгнидаги қорамтир чарм курткани ечиб, мотоцикл рулининг ўнг тутқичига осди, шу орада кўзи курткаси ёқасидаги қизғиш доққа тушиб қолиб, чўнтагидан дастрўмолчасини олди ва уни ҳафсала билан тозалашга киришди. Кейин эса, қўллари белда, гўё кўкиш спорт кийими сириб турган келишган қоматини кўз-кўз қилгандай, кунботишга тикилиб, серрайганча туриб қолди. Шу зайлда бир неча муддат тургач, сўнг майсалар қалинроқ жойни танлаб, аввал чўкди, кейин аста ёнбошлади.
У ёнбош тушиб ётган жойидан, худди рақибини эндигина кўраётгандек ёхуд ўзини олис бу даштга ундаган сабабнинг туб моҳиятини чуқур идрок этмоқчидек, ўчоқ бошида оловга ўйчан термилиб ўтирган Хуррам қотмани бошдан-оёқ зимдан кузатмоққа тушаркан, илк беллашувда юзидан нимтабассум аримайдиган бу кимсани енгил бир силтов билан ярим чақирим нарига улоқтириб юборишга ўзини қодир сезгани ва ўшанда туси униққан кенг чопон қатига яширинган бу қотма жуссада беқиёс куч мавжудлигини ҳатто хаёлига келтирмагани, оқибат, бошда ўзига тенгситгиси келмаган бу вужуд тошдек қаттиқ мушаклардан иборатлигини тўла идрок этишга улгуриб-улгурмай, зумда оёғи осмондан келиб тушганини таассуф билан эслади ва хижолатдан кураги ости терлаганини ҳис этди.
Салабекни доимо таажжубга соладиган яна бир ҳолат – кураш олдидан Хуррам қотма ҳеч қачон ортиқча тараддудланмайди, қаршисида тирик жон, боз устига, кучли рақиб эмас, гўё четга олиб ёки суриб қўйилиши лозим бўлган бирор-бир оғир буюм тургандек дастлаб ўзини ғоятда хотиржам тутади. Бироқ билагидан тутишинг биланоқ бирдан авзойи ўзгаради: аввалига нимяшил ранг қоришиқ жигарранг кўзлари худди қоплоннинг кўзларидек чўғланади, кейин йўғон бармоқларини гоҳ ёйиб, гоҳ тугуб, тик гавдасини хиёл олдинга эгади-да, яшил тезлигида бирдан олға ташланади. Бундай пайтда Салабек одам боласи билан эмас, қандайдир номсиз бир махлуқ ила беллашаётгандек ҳис этади ўзини.
Қани энди бу “махлуқ”ни тезроққина мағлуб этиб, ўз виждони ва ори олдидаги шаънини қайта тиклаб олса!
Афсуски…
Айниқса, у ўтган кўкламдаги илк беллашувни ҳеч унута олмайди ва бундан кейин ҳам унута олмаса керак. Ўша учрашув ҳар эсига тушганида, манглайи терчиб, уят ва номусдан мисли ўтдек тутаб, ёна бошлайди. Шунда бошини челакдаги муздек сувга тиқиб, барини унутмоқ истайди. Аммо хотира дегани ёвдан ёмон – эшикдан қувсанг, тешикдан кириб, жисми-жонингга азоб беришда давом этаверади. Ўша куни Хуррам қотмани бир силтовдаёқ ернинг кўзига ёпиб, ўзича тантана қилмоқчи эди. Бироқ ҳеч кутилмаганда вазият бутунлай тескари тус олиб, бир сонияда унинг ўзи ерпарчин бўлди. У кўм-кўк майсалар устида чалқанча тушиб ётаркан, кўкдаги бир парча оппоқ булутга ҳайрат ва алам билан боққанча, беихтиёр ичдан нола тортган: “Э, Худо, бу не ҳол, не кўргилик! Эл орасида қандай бош кўтариб юраман энди?!”
Ҳолбуки, ўшанда тўкилган обрўйи хусусида ташвиш тортмоғига ҳеч бир асос йўқ – овлоқ даштнинг овлоқ пучмоғида уюштирилган бу курашда ким йиқилди-ю, ким йиқитди – четдан бирор кўз кўргани йўқ эди. Мабодо, алам устида, ўзи оғзидан гуллаб қўймаса, Хуррам қотма бу ҳақда бировга чурқ этмаслиги аниқ эди, ахир у бошданоқ бежиз огоҳлантирмади, қўл синса, енг ичида, деб. Табиий, дастлаб Салабек, хом сут ичган банда-да, бу гапни ўзича тушунган, сиздан йиқилганимни ҳаммага овоза қилиб юрманг тағин деяпти, деган ўйга борган. Кейин билсаки, рақибининг феъли шу экан. Бу феълли одамлар, одатда, ғалабадан ортиқ даражада қувонмаганидек, мағлубиятдан ҳам у қадар азият чекмайди, ҳай-й, йиқилганни ер кўтарар, дея бепарво қўл силтаб кетаверадилар.
Ўша куни шуниси қизиқ бўлдики, теваракда бирон кимса бўлмагани учунми, ё буни сира кутмагани боисми, Салабек чўзилиб ётган жойидан дарров сачраб турмади. Аксинча, худди ноҳақликка дуч келган аламзада одамдай, янада аниқроғи, акаси томонидан атай чалиб йиқитилган боладай, аразли бир қиёфада кўкка термилиб ётаверди. Арази – зоҳиран, ботинан – ич-ичидан қиринди ўтиб, яккаш шуни ўйларди: давраларда не бир азамат йигитларнинг курагини ерга тегизиб, туманда ном қозонган полвонлар қаторидан ўрин олган бир пайтда, келиб-келиб даштдаги бир чувринди чўпондан йиқилиб ўтирса-я!
Нима деган гап бу!
Азбаройи алами зўрлигидан ётган жойида жимгина ўлиб қўя қолгиси келди. Қани энди, кўзларини астагина юмса-ю, қайтиб очмаса, шу созда мангу уйқуга кетса. Аксига олиб, тириклик деб аталмиш борлиқ тинчгина ўлмоғига изн берай демасди. Эмасам, қанотлари кўкиш-кулранг митти капалак, худди бўлак жой қуриб қолгандай, келиб-келиб унинг нақ бурни учига қўнардими. Бу камдек, инига йиқилган шекилли, енгидан кирган чумолилар, эгнидан ўрмалаб чиқмоқда эди. Салдан кейин эса, сўл ёнида дала сичқони чийиллаб, ўнг ёнидан майсалар оралаб шитоб-ла сирпанаётган илоннинг эласгина шовури қулоғига чалинди. Буни қарангки, бандаси ўлмоқни ҳарчанд истамасин, онг-шуури барибир тийраклигича қолавераркан, натижада, тағин заҳарли илон бўлмасин, деган ҳадикда илкис қаддини тиклаганини ўзи ҳам сезмай қолди. Ҳайтовур, заҳарли дегани беозоргина сариқ илон экан, зумда ўтлар орасида кўздан ғойиб бўлди.
Қачонки, нигоҳи қаватидаги чумоли инига тушгач, мағлуб бўлганига гўё ушбу митти жониворлар айбдордек, тўнғиллаб сўкина-сўкина, энгил-бошини қоқа-суқа, кети билан индан нари силжиди ва ўтирган еридан қизғиш белбоғини майсалар устига ёзиб, “меҳмон” ҳурматига дастурхон тузашга киришган Хуррам қотмага ўқрайиб боқди. У яхна эт ва дудланган колбасани пичоқда кесиб, сингиб пишган патирлардан бири устига дид ва ҳафсала билан термоқда эди. Даштда тансиқ таом ҳисобланмиш бу емакларни бугунги беллашув якунида, яъни енгилиши тайин бўлган Хуррам қотмани сийлаш, янада аниқроғи, енгилгина бир ҳамласига бардош беролмай, оёғи остига гурсиллаб тушган фақир бир бечоранинг кўнглини овлаш ниятида Салабек ўзи билан олиб келганди. Мана энди, ўша емаклар билан Хуррам қотма унинг ўзини меҳмон қилмоқчи. Ана, аллақачон қумғон тагига ўт ёқишга ҳам улгурибди!
Салабек аламдан ўртаниб, унинг хатти-ҳаракатларидан мағрурлик ва масрурлик аломатларини қидира бошлади. Қизиқ, салгина бурун кимсасиз бу даштда фавқулодда воқеа – ўзи томонидан элнинг олди полвонларидан бири мағлуб этилмаганидек ва бу ёруғ оламда меҳмон учун дастурхон тузашдан кўра муҳимроқ иши йўқдек, Хуррам қотманинг бор диққат-эътибори ушбу юмушга қаратилганди. Агар унинг ўрнида ўзга биров бўлганида борми, кимсан, Салабекдай зўрнинг оёғини осмондан келтириб ерга урганидан боши кўкка етган, истаса-истамаса, ғалаба нашидаси барча ҳаракатларида ошкора акс этган бўларди.
Бу эса…
Бироқ бундан Салабекнинг кўнгли зиғирча таскин топмади, қайтамга, бугунги аламли ҳодисанинг юз бермоғига минг бир бора ўзи сабабчи эса-да – аммо одамзодга хос қусур – бу кўргиликда Назар бахшини асосий айбдор санаб, ўтирган ерида унинг гўрига ғишт қаламоққа киришди. Ахир ўша-да, ичига олов ёққан! Акс ҳолда, узоқ даштда ўз майлида тинчгина ғимирлаб юрган Хуррам қотма отлиқ чўпон билан нима иши бор эди унинг.
Табиий, бу ички янишларидан ўша кунги зиёфатга Назар бахшини атай таклиф этган жўраларидан бири ҳам четда қолмади. Кейин бундай қарасаки, юрагининг ҳовури ҳали-бери босиладиган эмас, шунда у мулла Алининг тўйидаги катта курашда боштовоқнинг қўлга киритгани шарафига ушбу зиёфатни уюштиришга ундаган хира ва хўра улфатларини ҳамда улар томонидан ўз шаънига нисбатан айтилган мақтов ва олқишлардан ортиқ даражада ҳаволаниб, полвонларга хос бўлмаган қилиқ қилгани учун ўзини ҳам аямай сўкишга тушди. Сўкканда ҳам майсаларни чангаллаб-чангаллаб, уларни юлиб-юлқилаб, эгнида ўрмалаб юрган яккам-дуккам чумолиларни қўшиб-қўшиб сўкди.
Аслида, яқин улфатлари даврасида тантиқланиб, оғзига келганини валдираш Салабек учун оддий ва одатий ҳол эди.
Биров мушугини “пишт” демасди.
Қайтамга, билиб-билмай, қўлтиғига сув пуркашарди.
Бироқ бу дафъа кутилмаган ҳол юз беради.
Тўрда азиз меҳмон сифатида савлат тўкиб ўтирган Назар бахши, сал оғирроқ бўлинг, полвон, дея тўсатдан унга танбеҳ бериб қолди.
Бу гап давранинг эркатойи бўлмиш Салабекка айилдек ботди. У, бахши бўлсанг ўзингга, келдингми, энди жойингда теккина ўтир, деган маънода унга ўқрайиб боқаркан, сўнг улфатларига юзланиб, атай бояги гапини такрор айтди:
– Гап шу, манаман деган зўрингни, агар боши билан осмонни тираб турмаган бўлса, зумда чалпак қиламан!
– Балли! – деди ширакайф давра аҳли.
Бундан Салабек баттар авжланди:
– Керак бўлса, оёғим остига ташлаб, пойу пояндоз қиламан!
Салабекнинг бу аҳмоқона чиранишлари нозиктаъб Назар бахшининг кўнглига оғир ботди. Бахши сифатида ўзига хос нуфузга эгалиги боис, у бор давраларда бу хил бачкана гаплар оғизга олинмас, иккинчидан эса, салгина бурун диёнат ва камтарлик тўғрисида ажойиб бир терма ижро этган бўлиб, энди навбатдагисига ҳозирлик кўраётган эди. Қарасаки, айтган пурмаъно ўгитлари, худди тошга сепилган сувдек, давра аҳлига, айниқса, ўнгу сўлига қарамай “шаталоқ” отаётган Салабекка тариқча кор қилмабди. Бу камдек, ярамас, на каттани, на кичикни иззат қилишни биларкан! Тағин, сен ўзи кимсан, дегандай ўқрайиб-ўқрайиб қарашига бало борми! Ахир ҳеч замонда уйдаги меҳмонга, боз устига, ўзидек катта бир бахшига бу қадар беҳурмат муносабатда бўлиш мумкинми? Ундан кўра, уйимдан йўқол, дегани тузук эмасми? Йўқ, бу йигитнинг попугини пасайтириб, ўпкасини босиб қўймаса бўлмайди!
Бироқ қандай қилиб?
Назар бахши қаватидаги созини қўлига олган ерида тағин ўйланиб қолди, йўқ, бу кабиларга бахшиёна ўгитлар ҳайф, тун қаърига отилган тошдек, айтган сўзлари бесамар кетади. Бунақалар, одатда, кучга ва зўрга бўйсунади.
Аммо қани ўша адолатли куч?
“Зўр”-чи?
Бу орада Салабек яқинда ўзи томонидан мағлуб этилган қандайдир полвонни кураш пайтидаги қилиқларини айтиб, давра аҳлини кулдирмоққа тушганди. Назар бахши, хаёл билан бўлиб, бошда эътибор бермади, қачонки, гап ўз овулидаги полвон йигитлардан бири ҳақида кетаётганини сезгач, бирдан ори қўзиди, қўзиганда ҳам жуда ёмон қўзиди. Шунда умрида биринчи бор жисмоний жиҳатдан заифлиги-ю, кураш тушмоққа чоғи етмаслигидан жуда қаттиқ ўкинди. Қани энди, шу тобда мўъжиза юз бериб, билаклари кучга тўлса-ю, манови мақтанчоқ хўрознинг битталаб патини юлса!
О-о, тозагина зўр иш бўларди-да ўзиям!
У дўмбира бандини асабий ҳолатда сиқиб, сиқимлаб, шу ўй-хаёллар оғушида сассиз гувраниб ўтираркан, кутилмаганда эсига Хуррам қотма тушиб қолди-да, тунд афти аввал ёришиб, сўнг мисли гулдай яшнаб кетди. Ҳануз олди-ортига қарамай, “шаталоқ” отаётган Салабек деганлари эса кўзига мисоли увоқдек кўриниб кетди.
– Ув-в, полвон! – деди у ўзини бағоят қудратли ҳис этиб. – Сиз бир нарсани ҳеч унутманг! Агар билсангиз, бу дунёда ким кўп, зўр кўп, тағин зўрни зўрига учраб, эрта бир кун уялиб қолманг! Шунинг учун сал камтар бўлинг!
– “Зўр” деганда, мабодо, бировни назарда тутмаяпсизми, бахши? – дея сўради Салабек “шаталоқ” отишдан бирдам тийилиб.
– Албатта! – деди бахши қўлидаги созини виқор-ла тиринглатиб.
– Ишқилиб, ўша “зўр” биз ҳозир ғийбатини қилган анови Носир полвон эмасми? – дея Салабек нописанд ишшайди.
– Йўқ, мен бошқа бир “зўр”ни назарда тутаяпман!
– Мабодо, Алпомишни назарда тутмаяпсизми? – Салабек хохолаб кулиб юборди. – Балки Гўрўғлидир, а?
Бу сафар Назар бахши атай жавобга ошиқмади, тағин қўлидаги созини чертган киши бўлди-да, сўнг гўё ортида кимсан – Алпомишнинг ўзи савлат тўкиб тургандай, танбеҳ оҳангида деди:
– Ҳар ҳолда биз меҳмон, сиз мезбон дегандай… шу-у, андаккина ҳаддингиздан ошмаяпсизми, полвон?
– Узр, бахши, – Салабек дарров ҳушёр тортди, сўнг ичи пишгандай пишиб, деди: – Агар сир бўлмаса, ўша “зўр” ким? Мен уни танийманми?
– Йўқ, сиз уни танимайсиз.
– Танишмоқнинг иложи бордир?
– Албатта, нега йўқ бўларкан.
– Унда таништиринг!
– Бўпти!
– Иложи бўлса, шу бугуноқ!
– Бугун? – Назар бахши бошини сараклатди. – Бунинг иложи йўқ, сал олисда у.
– Ишқилиб, ойда эмасми? – деди Салабек даврада кулги қўзғаб.
– Йўқ, ерда… – деди Назар бахши кулгига эш бўлган бўлиб.
– Ерда бўлса, бас – танишамиз! – деди Салабек тағин жиддий тортиб. – Айтганча, индин Қўшқайрағочда тўй бор, курашли. Таклиф этинг! Шахсан ўзим чиқаман ўша “зўр”га! Чақиринг!
– Йўқ, у келмайди, – деди Назар бахши атайдан кишининг нафсониятига тегадиган бир оҳангда. – Керак бўлса, ўзингиз борасиз!
– Ия, бу ёғи жуда зўр бўлди-ку! – ҳайратдан Салабекнинг қошлари керилди.
– Ҳа-а! – деди Назар бахши, сен тиррақи бузоқ унинг олдида ким бўпсан, деган тарзда. – У дуч келган билан олишавермайди!
– Вой-бўй-й! – Салабекнинг қаҳри қўзиб, лаб қимтиди. – Сабаб?
– У кишининг феъли ночор, давраларда кураш тушмайди, – деди Назар бахши зимдан унинг авзойини кузатиб. – Аммо манаман деган зўрни бир лаҳзадаёқ тупроққа қориштириб ташлайди!
Бу гап Салабекнинг нақ ўмганини тешиб ўтди. У ғазабдан ўзини қўярга жой тополмай, ўтирган ерда бежо-бежо тебраниб турди-да, сўнг тишларини ғирчиллатиб, деди:
– Шу жумладан, сени ҳам демоқчисиз, шундайми?!
Назар бахши қомат кериб, оғиз тўлдириб, “эмасам-чи” демоқчи бўлди-ю, лекин меҳмонлигига бориб, андиша қилди. Ва қачонки, юқоридаги савол қайта такрорлангач, елка учириб, деди:
– Ҳалича бу гапни айтганим йўқ…
– Йўқ, айтиб бўлдингиз! – Салабек ўзига узатилган пиёлани нари суриб ва ҳар бир сўзни чертиб-черткилаб, деди: – Хўш, қачон учраштирасиз ўша “зўр” билан?
– Шартмикан?
– Энди шарт, жуда шарт!
– Овора бўлманг дейман-да.
– Бу ёғи билан ишингиз бўлмасин!
– Аммо аввалдан айтиб қўяй, шу дамгача у кишининг курагини ҳеч ким ер искатолмаган…
– Мана, биз искатамиз-да!
– Энди, огоҳлантириб қўйиш бурчим-да, – деди Назар бахши уни янада баттар оловлантириш ўйида. – Айтиб бўладими, тағин…
– Хўш, қачон?! – Салабекнинг чангалига тушиб қолган бўш пиёла қарсиллаб синди.
– Сиз қачон десангиз, бас, – деди охири ниятига етганини англаган Назар бахши бадбинлик билан. – Биз бошлаб бораверамиз.
– Эртага! – деди Салабек ҳеч бир эътирозга ўрин қолдирмайдиган оҳангда. – Бу кеч жўраникида тунаб қолинг! Эртан эрталаб йўлга чиқамиз! Қани, кўрамиз, ким кимни тупроққа қориштираркан!
Эртаси улар қўш мотоциклда Хуррам қотманинг сурувини қидириб, кенг адир бўйлаб кезинишаркан, қўй-қўзилар ёйилган сертиканак ёнбағирлик бағридан туртиб чиққан қоясимон дўнглик пойидан юқорига ўралаган тик сўқмоқ ёқасида қўлидаги таёғига ўмган тираб турган ва ҳалигина ўзлари томон шитоб-ла интилган сурув итларини қисқа бир ҳайқириқ билан жой-жойига “михлаган” кимсага бошда Салабек заррача эътибор бермади. Ахир бугун даштда бу каби чўпону чўлиқлардан неча бирига дуч келишмади, шулардан бири-да, деган ўйда эди. Қачонки, тиканак­лар оралаб олдинда елиб бораётган Назар бахши тагидаги уловини бироз секинлатиб, ана шу киши, дея боши билан имо қилгандан кейингина диққат қилди ва азбаройи ҳайрати тошганидан, улови тизгини – мотоцикл рулини қўлидан чиқариб юборишига бир бахя қолди. Боиси, у йўл бўйи эгнидаги туси униққан нимдош тўни барларини белига қистирган, бўйи ўртадан пастроқ қандайдир қотма кимсага эмас, даштда қомат кериб турган бир алпга рўбарў бўлмоқни тасаввур этиб келаётган эди-да. Шу сабаб, азбаройи ҳайрати ошиб-тошганидан: “Ия, айтган “зўр”ингиз шу ўлимтикми ҳали!” – дея ҳайқириб юборганини ўзи ҳам сезмай қолди.
Бу хитоб ҳавога қалқиши билан сўқмоқ бўйида хушҳол кулимсираб турган кимсанинг ранг-туси кескин ўзгарди: аввалига, нима гап, дея анқайди, сўнг, ким бўлди экан бу, дея қизиқсиниб тикилди, кейин дарров жиддий тортди. Ва зумда бу жиддийлик қатидан табассумга ўхшаш нимадир юзага тепчиди. Бироқ бу табассум ғоятда хавфли – унда истаган онда алангаланиши мумкин бўлган тийиқсиз ғазаб учқунлаб, чирсиллаб турарди. Одатда, яккама-якка муштлашув олдидан ўзига нисбатан ишончи юксак бўлган рақиб қарши томонга худди шу хилдаги “табассум” билан юзланади. Бироқ Салабек ҳануз таёқ суяниб турган кимсанинг бу “мийиқ ости” кулгисига парвоям қилмади. Ахир давра юзини кўра бошлаганидан бери, не бир “табассум”ларга дуч келмаган дейсиз. Тўғри, улар кучига инониб, мийиғида илжаярди. Аммо ит чайнаган ошиқдек мужрайиб турган манави нусха ким ва нимасига бунча ишонаяпти? Шошмай тур, ҳозир ерга чалпак қилмасамми сени!
Бироқ, бояги таҳқирли хитоб қулоғига чалинмагандай, улар Хуррам қотма томонидан илиқ-иссиқ қаршилангач, Салабекнинг оловли шашти кескин пасайиб, кечадан бери кўнглини алғов-далғов қилиб, тинчини бузиб келган ғазаб ва адоватнинг дами кесилгандай бўлди. У энди қошида, ўзи хаёл қилгандек, тирикчилик важидан чориғини судраб юрган оддий ва содда бир чўпонни эмас, қарашлари босиқ ва ақлли, ўз навбатида, айни шу босиқлиги замирида англарсиз қандайдир пинҳоний куч яширин, тийрак нигоҳли бир кимсани кўриб турарди. Ана, у одоб билан кўришиш-сўрашиш асносида, оний лаҳзада кўзлари оловланиб, Назар бахшига саволомуз кўз ташлади: “Бу тили бежо йигит ким ва нега уни бу ерга бошлаб келдингиз?” Назар бахши истеҳзоли илжайди: “Бу сизга талабгар бўлиб келди!” Хуррам қотма ҳайрон қаради: “Нечун?” Назар бахши бурун сийпалаб, англатди: “Кеча даврада ошқинлаб, ўзидан кетди! Яхшилаб курагини ерга ишқалаб қўясизми дея, бошлаб келавердим!” Хуррам қотма бош сараклатди: “Тўғри, ошқинлаш яхши эмас, аммо сиз ғирт ёш боланинг ишини қипсиз, бахши!” Назар бахши гуноҳкорона ерга тикилди: “Нима қилай, чидаёлмадим-да”. Хуррам қотма мийиғида жилмайди: “Бу ўзимни чалпак қип кетса, нима бўлади?” Назар бахши ғамнок хўрсинди: “Нима бўларди, зўрингни ҳолини кўрдик, дея сўнг баттар ошқинлайди!” Хуррам қотма ўнг қош учирди: “Ҳа-а, энди бу жуда майдалик!” Назар бахши бош ирғаб, ошиғич тасдиқлади: “Ҳа, бу майдалик, чунки бунинг ўзи майда-да!” Хуррам қотма сезилар-сезилмас бош чайқаб, инкор этди: “Йўқ, бу майда эмас, анчагина ориятлига ўхшайди! Акс ҳолда, сизга эргашиб келмасди”. Назар бахши қаватида, хода ютгандай, ғўдайиб турган Салабекка кўз қирида назар ташлаб, ошкора ғижинди: “Қанақа орият, ғирт ўпка-ку бу!” Хуррам қотма, ияк қашлаб, эътироз билдирди: “Йўқ, ўпка эмас бу, шунчаки ғурурига ел тегмаган ҳали…” Назар бахши унга умидвор тикилди: “Ғурурини озгина еллатиб, бироз эсини киритиб қўйсангиз яхши бўларди!” Хуррам қотма кулган бўлди: “Ундан кўра, биратўла синдириб бера қолай, а?” Назар бахши ошиғич бош ирғади: “Қани энди, биратўла синдириб берсангиз!” Хуррам қотма норози боқди: “Бу қадар бадгирлик яхши эмас, бахши!” Назар бахши манглай сийпаб, тағин ерга кўз тикади: “Айтдим-ку, кеча, тозаям алам ўтказди бу деб!” Хуррам қотма нигоҳида ҳайрат ифодаси зуҳурланди: “Сиз бу қадар кекчил эмасдингиз-ку, бахши?” Назар бахши томоқ қириб, муштумига йўталди: “Билмайсиз, яхшини ёмон қиладиган ҳар қилиқлари борки, одам чидаёлмайди! Ишонганим энди бир – сиз! Агар, йўқ, десангиз нимаям дердик, изимизга қум сепиб, қайтиб кетаверамиз!” Хуррам қотма ўйчан даҳан силади: “Унда бир қарорга келишимни кутинг!” Назар бахши, фақат “йўқ” дея кўрманг, деган маънода унга умид-ла тикилди. Кейин эса, гўё энди эсига тушгандай, кеча тунда ўзи тунаб қолган хонадон эгасидан сўраб олган иккита қалин китобни қўйнидан чиқариб, унга узатди.
– Айтганча, сизга китоб опкелгандим-а.
Хуррам қотма, мисли ширинликка ўч боладай, Назар бахши узатган китобларга ошиғич қўл чўзди. Бирини қўлтиғига қисиб, иккинчисини оҳиста варақлашга тушаркан, қувониб, бу китобни анчадан бери қидириб юрганини айтди. Кейин китобдан бош кўтармаган ҳолда, қумғон хуржунда, сал нарида эски тошўчоқ бордай эди, агар малол келмаса, битта чой қўйиб юборсангиз, бахши, деди. У шу гапни айтиш асносида китоб оша Салабекка синовчан кўз ташлаб қўйди.

Нормурод НОРҚОБИЛОВ

Давоми бор

Саҳифа 34 марта ўқилган.