ЗИЁФАТ

Шукур ХОЛМИРЗАЕВ – (1940–2005). Ўзбекистон халқ ёзувчиси. Ҳамза номидаги
Республика Давлат мукофоти ҳамда “Меҳнат шуҳрати” ордени билан тақдирланган.
Тошкент давлат университетининг (Ҳозирги ЎзМУ) журналистика факультетини
тамомлаган. “Оқ отли”, “Тўлқинлар”, “Ўн саккизга кирмаган ким бор?”, “Олис юлдузлар
остида” “Ҳаёт абадий”, “Оғир тош кўчса…”, “Йўллар, йўлдошлар”, “Бодом қишда
гуллади”, “Тоғларга қор тушди” , “Сўнгги бекат”, “Қил кўприк”, “Йўловчи” “Олабўжи”,
“Динозавр” китоблар муаллифи. “Қора камар” драмаси ҳам бор.

Қатнашувчилар:
Метин – совхоз директори.
ЗИ¡ФАТ
Икки пардали драма
Ҳабиба – қишлоқ совети раиси.
Нурмат – район милиция бошлиғининг ўринбосари.
Қисмат – район газетаси маданият бўлими бошлиғи.
Омон – меҳмонхона мутасаддиси.
Пахтагул – фаррош, Омоннинг хотини.
БИРИНЧИ ПАРДА
Меҳмонхона зали, хонтахта ва кўрпачалар. Хонтахтада телефон ва стол
лампаси. Метин ўйчан, супада ўтирибди. Пахтагул деразаларни артмоқда. Шу
пайт Хайригулнинг овози эшитилади.
ХАЙРИГУЛ: – …Пахта, болаларимга қараб тур, эрим негадир тушликка
келмади, хавотир оляпман. Болалар, тўполон қилмасдан, уруш қилмасдан
ўтиринглар. Сенга ишондим, Пахта, эшитаяпсанми, сенга ишондим.
Телефон жиринглайди. Метин телефон трубкасини кўтаради.
МЕТИН: – Алло, ҳа мен. Ассалому алайкум, уйқу қаёқда, кечаси билан мижжа
қоққаним йўқ. Қўрққаним билан пешонамизда борини кўрамиз-да, фақат
бола-чақа ёшда… Ҳа, айтганингиздек қилдим: Қисмат ёзяпти. Сарлавҳаси ўша
ўзингиз айтганингиздек: “Севги фожиаси”. Ҳа, эшитдим – биринчи айтди. Келиб
текширгандан кейин албатта камчилик топади-да! Йигирма йиллик ишни кавлаб,
74
Шарқ юлдузи
Зиёфат
гуноҳкорни ҳам, гуноҳсизни ҳам қамаб ётибди-ку. Энди ҳамма умидим мана шу
меҳмонлардан, биласиз-ку, оғзига сиққанини бераман. Шу ташвишдан қутулиб
олай, ишни ҳам топшираман, жуда жонга тегди. Ҳа, иғвогарнинг мақсади нима ҳам
бўларди – қишлоқ советилик-да! Энди бу гапни Ҳабибага айтолиш мумкинми?
Ака, шу Ҳабибани марказга ўқишга юборсангиз, яхши бўларди-да, бир ўйлаб
кўринг. Имзо қўйганларни ҳаммасини биламан, биттаси мана бу хизматкорим –
сил бор-ку – Пахта, шуларга кунимиз қолди. Зиёфатда ўзингиз бўлсангиз яхши
бўларди. Ҳа, ҳар қалай домла хотини билан келяпти – биринчининг синглиси. Ҳа,
шунақами? Майли, ўзизга қаранг, бўпти кейин яна телефонлашамиз. (Гўшакни
қўяди). Вақтида хўп олдиларинг, энди ҳамманг ўзингни олиб қочяпсан. Омон!
Мана буларни йиғиштир.
Омон кириб, кўрпачаларни ёзaтуриб Пахтани уради.
МЕТИН: – Урма!
ОМОН: – Кўрмайсизми энағарни.
МЕТИН: – Ёшлик қилган-да.
ОМОН: – Миршаб келди.
Нурмат киради.
НУРМАТ: – Ассалому алайкум. Мана дўхтирнинг заключенияси. Омон,
овқат олиб ке. Задний число билан ёздирволдим… Бобожонни ўзиям Хайригулни
савдойироқ деб юраркан… (Омонга юзланади): – Қалайсан, текинхўр?
ОМОН: – Тавба.
НУРМАТ: – Кейин делoга тикиб қўяман. Бошингизни кўтаринг Метин ака,
ҳаммаси законний! Республикада уч юзта хотин-қиз ўзига ўт қўйибди, лекин ҳеч
бир хўжалик раҳбари жавобгарликка тортилгани йўқ-ку, намунча? Меҳмонларингиз
телефон қилишдими?
МЕТИН: – Ҳа, йўлга чиқишибди. Қисматни кўрмадингми?
НУРМАТ: – Кеча шу ерда кўрганим. Шуни аралаштирмасангиз бўларди-да.
Қисмат киради.
ҚИСМАТ: – Салом бердик, буюкларга. Бошлабсан-ку мечков. Ўлай агар шуни
тирноғигача қорин бўлса керак.
НУРМАТ: – Қўй, шуни тинчгина ейин, кўзинг тегмасин, ит! Омон бунгаям
суяк-пуягинг қолган бўлса опке.
МЕТИН: – Ёзиб келдингми?
ҚИСМАТ: – Худди ўзимни версиямни ёзиб келдим, буюгим!
Омон овқат олиб киради.
МЕТИН: – Ўқимайсанми бўлмаса?
ҚИСМАТ: – Ҳозир. Бошладик унда. (Мақолани ўқийди): “Улкан тоғлар
этагида жойлашган ота-онасиз етимчалар уйида, яъни давлатимизнинг беқиёс
ғамхўрлиги туфайли етимлик нималигини билмай ўсаётган бахтиёрлар уйида
бизнинг қаҳрамонимиз Хайригул, яъни гулга монанд бир сингилчамиз ҳам яшар
эди. У жамоатчи, актив, ҳатто деворий газетага шеърлар ҳам ёзарди. Йиғинларда
декломация ўқиган, нозик қалб ҳамда романтик бир қизалоқ эди у! Уни ўн етти
баҳорни қаршилаган чоғида…”
НУРМАТ: – Ўла, энағар.
№ 4 2025 75
Шукур ХОЛМИРЗАЕВ
ҚИСМАТ: – Нимага куласан? Биров очиб қўйиптими?
МЕТИН: – Миршаб тек тур.
НУРМАТ: – Йўқ, мухбирлар қизиқ-да. Буларнинг қаҳрамонлари нуқул баҳорни
қаршилайди! Қиш йўқ, қуз йук, сакраб ўтишаверади.
ҚИСМАТ: – Э-э, ўқимаган, газета нималигини қаёқдан биласан сен? Сени
саводхонлигинг бешинчи синф даражасида қолиб кетган. Давлатимиз ҳам қизиқ,
бир саводсизга эгнига форма, бошига шапка кийгизиб қўйибди.
НУРМАТ: – Институтни заочний битирганман, дундук! Елкамда погон, орқамда
нaгaн борки, маза қилиб юрибсанлар.
ҚИСМАТ: – Тилинг бир қарич, шошмай тур шунча милиция, шунча прокурор
қамалди. Сенгаям навбат келиб қолар.
HУPMAT (Қисматни ёстиқ билан уриб): – Шуни жуда эркалатиб юборгансиз
да, Метин ака!
МЕТИН: – Мен ҳаммангни эркалатиб юборганман. Сенларни бу ерга нимага
чақирганман? Бемаъни баҳсларингни эшитиш учунми? Ўқи!
ҚИСМАТ (ўқийди): – “…Ана ўша ўн етти баҳорни кўрган чоғида бизнинг
Хайригул, сафдошлари билан, меҳрибон мураббиялари ҳамроҳлигида Етим
тоққа саёҳатга чиқадилар. Экскурсияга! Улар автобусда келишар экан, енгил эсган
шабада деразалардан кириб, уларнинг сочлари билан ўйнашар, қулфи дилларини
очар эди…”
МЕТИН: – Автобусни ўчир.
ҚИСМАТ: – Да, автобус ҳозир ҳам юрмайди-я! Бортовой машинада, йўқ, юк
машинасида… Демак, ўриндиқлар қўйилган юк машинасида…

ДРАМА ҲАҚИДА
Ҳурматли журналхон! Ўзбекистон халқ ёзувчиси Шукур Холмирзаевнинг
1988 йилда ёзилган “Зиёфат” номли икки пардали драмасини илк бор тўлиқ
ҳолда ҳукмингизга ҳавола этмоқдамиз. Бу асар нега шунча йилдан кейингина
эълон қилинаётганининг ўзига яраша кичик бир тарихи бор. Гап шундаки,
“Зиёфат” драмасининг бир қисми, аниқроғи, биринчи пардаси 1988 йилда “Саодат”
журналида чоп этилган ва ўша йили Ўзбекистон халқ артисти, режиссёр Баҳодир
Йўлдошев томонидан Аброр Ҳидоятов номидаги ўзбек давлат драма театрида
саҳналаштирилган ҳам эди.
Бир неча йил аввал Шукур Холмирзаевнинг барча асарларини (ҳали нашр
этилмаган қўлёзма ҳолидагилари ҳам бор) тўлиқ чоп эттиришни орзу қилдим.
Шунда “Зиёфат” драмасининг иккинчи қисмини аввал ҳам излаб, отамнинг
қўлёзмалари ичидан топа олмаганлигимни эсладим. Отам кўп ҳолатларда ўз
асарларини машинкада ёзиб, ўша бир нусханинг ўзини асарларини сўраган газета
ва журнал таҳририятига берардилар. Шу боис бутун умидим театрдан, тўғрироғи,
менга бу борада ёрдам бера оладиган ягона инсон – Баҳодир Йўлдошевдан эди.
Улар билан учрашишни бир неча йилдан бери ўйлаб юрардим.
2020 йилнинг ёз кунларидан бирида Баҳодир Йўлдошевнинг телефон
рақамларини топиб, қўнғироқ қилдим. Баҳодир Йўлдошев билан гаплашмага
нимга ҳам анча йиллар бўлиб кетган, илгари Баҳодир ака отам билан бир неча
бор “Марказ 1” даги уйимизга, Тинчлик маҳалласидаги ҳовлимизга келган ва ўша
пайтлар мен уларнинг суҳбатларидан баҳраманд бўлган эдим. Баҳодир ака мени
дарров эслаб, таниб, ҳол-аҳвол сўрадилар. Шунда мен “Зиёфат” драмасининг тўлиқ
нусхасини излаётганимни, отам қўлёзмани ўзларида асраб, олиб қўймаганликларини

НУРМАТ: – Ана, энди уларнинг сочини енгил шабада силаса бўлади.
Ҳабиба киради.
ҲАБИБА: – Ассалому алайкум, кун қаёқдан чиқди, ўртоқ директор,
кампаниянгизга қўшиб бизниям чақирибсизми? Вой-бў, намунча аза тутмасангиз?
Совхозингизга мазахўрак бўлган отахонингиз келаётганмиш. Кимсан редактор!
Хурсанд бўлмайсизми? Хотининиям чақирибсизми? Ҳа яхши, менга шерик
топиладиган бўлди, ҳарнада… Уни акаси районимизнинг секретари.
МЕТИН: – Бир секунд… Бир минут чакагингни йиғ. Ичкарига кир, кейин
биласан. Ўқи давомини!
ҚИСМАТ: – Шуни ютай…
НУРМАТ: – Умрингда овқат кўрмаганмисан? Миршаб, ўқи!
ҲАБИБА (Нурматга): – Оёғингни йиғ. Омон, чой.
НУРМАТ: – Хў-ўш… (Нурмат ўқийди): “…Саёҳатчилар келиб-келиб Етим тоғ
бағридаги, Тентаксой бағрига қўнадилар” …Ўл-а, бадхат! “…Сойнинг номи Тентак
бўлгани билан, ўзи сокин оқарди. Зилол суви тагида форель балиқлари сузарди”
…Форель балиқларини кўрганмисан ўзинг?
МЕТИН: – Миршаб!
НУРМАТ: – Ўқимайман, шуям гап бўлдими!?
ҲАБИБА: – Форель балиғи ўзи қанақа бўлади?
HУPMAT: – Мана шу ёлғончи наҳангдай булади.
ҲАБИБА: – Э-э, бу мақола ана у эрсак ҳақидами? Метин ака, шу Тентак сой
номини ўзгартиришимиз керак.
ҚИСМАТ: – Сен ўлсанг, номини “Ҳабибасой” деб қўямиз!
айтиб, “Сизда мабодо шу асарнинг нусхаси сақланиб қолмаганми?” деб сўрадим
ва уни тўлиқ ҳолда чоп эттирмоқчи эканлигимни билдирдим.
Баҳодир ака ўз жавоблари билан мени хурсанд қилиб юбордилар. Асарнинг
актёрлар учун мўлжалланиб, қўлда тўлиқ кўчирилган варианти борлиги ва уни
албатта менга беришларини айтдилар. Эртасигаёқ мен улар ишлаётган “Дийдор”
Ёшлар экспериментал театр-студиясига бориб учрашдим ва бироз суҳбатлашдик.
Баҳодир Йўлдошев берган “Зиёфат” драмасининг вариантини “Саодат” журналида
чоп этилган қисми билан солиштирганимда, сўзма-сўз бир хил чиқди. Шундай
қилиб, Баҳодир аканинг шарофати билан шунча йилдан кейин, аниқроғи, 32
йилдан сўнг драманинг иккинчи қисмини топдим.
Орадан бир йил ўтар-ўтмас Баҳодир Йўлдошев оламдан ўтдилар. Шундан бери
“Зиёфат” драмаси иш столимнинг тортмасида турган эди. Шукур Холмирзаевнинг
85 йиллик таваллуди арафасида шу асарни чоп этишни ният қилгандим. Бу асарда
ўтган асрнинг 70–80-йилларида учрайдиган воқеалар, яқин тарихимиз ҳақида
шу қадар ҳаққоний ёзилганки, ҳозирги кунларимизнинг қадрига етишга ёрдам
бериши шубҳасиз.
Дарвоқе, ушбу сатрларни ёзарканман, беихтиёр “Зиёфат” драмаси премьерасини
ёдга олдим… Икки улуғ ижодкор, ҳамфикр, маслакдош дўстлар саҳнада таъзим
қилиб, томошабинлардан гуллар оляптилар. Мен эса бахтиёр эдим.
“Қора камар”, “Зиёфат” каби саҳна асарларини ёзган ва саҳналаштирган икки
шу улуғ инсонларнинг ёнида қувончларига шерик бўлганимга ва қарсак чалиб,
олқишлаганимга шукрлар айтаман.

Сайёра ХОЛМИРЗАЕВА,
филология фанлари номзоди, доцент.

Шукур ХОЛМИРЗАЕВ
ҲАБИБА: – Намунча?!
МЕТИН: – Уф-ф, мен чарчадим, ўқи!
ҚИСМАТ: – Ўқимайман.
МЕТИН: – Ўқи дедим!
ҚИСМАТ: (ўқийди): – “…Алқисса, қирғоқ тепасидаги қамишдан ясалган,
хушбичим капа саёҳатчилар эътиборини ўзига жалб этади. Ана шунда кападан
чиққан бир нуроний онахон, яъни қишлоқда кексалик гаштини сураётган
онахонлардан бири… Оти нимайди?”
ҲАММА: – Жанғил момо!
ҚИСМАТ: – “…Жанғил момо таъзим билан: “Хуш келибсизлар, жужуқларим!
Бизнинг уйга ташриф буюрмасаларинг хафа бўламан”, деб тушиб келади-да, уларни
уйга таклиф этади. Алалхусус, Хайригул кампир момони она деб атади…”
НУРМАТ: – Оббоо, энағар-ей…
ҚИСМАТ: – “…Ва кўзларидан шашқатор ёш оқиб кетдики, буни кўрган онахон
ҳам ўзини тутиб туролмади ва … “Сен ҳам менга ёқиб қолдинг-ку, қизим! Сен
ҳам ёлғиз экансан, мен ҳам ёлғизман… Неварам бегона юртларга оиласи билан
кўчиб кетиб қолди, энди у кайтмаса керак. Ўзи билан мениям опкетмоқчийди, мен
эсам шу боболар тупроғида кўз юмсам дедим, деди-да ва яна кўзларидан маржон
маржон ёш оқди. Тошлар йиғлади. Бу меҳр-оқибатни кўрган мураббиялар ҳам
ўзларини ортиқ идора қилишолмади…”
НУРМАТ: – “…Не учун кўзларда ёш,
Жондин фироқ ўтдими ё?”
ҲАБИБА: – Ҳа, ўла, ўла!
ҚИСМАТ: – Метин ака, қўйинг шулар гапирсин, мен ўқимай.
ҲАБИБА: – Менга бер.
ҚИСМАТ: – Туфлигим қани?
НУРМАТ: – Борадиган жойингда.
ҚИСМАТ: – Ўл.
МЕТИН: – Фақат декламация қилма.
ҲАБИБА (ўқийди): – “…Хуллас, мураббияларнинг Хайригулни ташлаб кетишдан
ўзга иложлари қолмади ва тутунган она-болалар, эртаклардагидек бахтли ҳаёт
кечира бошладилар…” Ахир уларни она-бола қилиш учун жон қуйдирган мен-қу?
Ҳали судга бор, ҳали паспорт столига югур, ҳужжатларни оформит қилгунимча
жоним оғзимга келувди. Э, уйинг қуйсин! “…Дўстимиз, Метин Камолович Камолов
раҳбарлик қилаётган совхоз тузилганига тўрт йил бўлишига қарамай, убиткадан
чиқиб давлатга фойда бера бошлади…”
МЕТИН: – “Дўстимиз”ни ўчир!
ҲАБИБА (ўқийди): – “…Ўзига қолган соф даромад ҳисобидан идора,
меҳмонхона қурди. Ниҳоят совхоз меҳнаткашларининг уйларига телефон
тушадиган бўлди. Токи икки дунё бир қадам булсин! Симёғочлар ўрнатиб бериш
учун таклиф этилган ишчилар бригадаси сафида таржимаи ҳоли бизнинг Хайригул
қизимизнинг таржимаи ҳолига ўхшаб кетадиган, яъни детдомларда тарбияланиб,
давлатимизнинг асл фарзанди бўлиб чиққан бир навқирон, шоиртабиат йигит
ҳам бор эдики, ижодий меҳнат жараёнида ул йигитнинг кўзи бизнинг қизимизга
тушади, қизимизнинг кўзи унга тушади! Натижада муҳаббат ришталари боғланиб,
улар бир-бирини кўрмаса туролмайдиган бўлиб қолишади. Ёшларнинг бу соф
муҳаббатидан Жанғил момо ҳам хабардор бўлиб қолди. Қараса, қиз ишқ оташида
ёнмоқда” …Ёнмай ўлгур, гўрингда тўнғиз қўпгур! “…Йигит ҳам висолга ошиқади!
Қиз андек кечикса, ошиқ бечора қари ёнғоқ тагида туриб сибизға чалади. Янада
кечикса, кўкрагини захга бериб ётади. Шундай қилиб, меҳрибон онахон, икки
ёшни қовуштириш пайида тўй бошлаб юборди. Тўйда совхознинг янги тузилган,
репертуари бой ва ранг-баранг ҳаваскорлари ҳам иштирок этиб, уларни тонггача
олқишладилар. Шундай қилиб, икки ёш эртаклардаги ошиқ-маъшуқлардек мурод
мақсадларига етган эдилар…” Бўлмаган гап!
ҚИСМАТ: – Метин ака, мени бу ерга нимага чақирдингиз? Мана шуларга
масхара бўлиш учунми?
НУРМАТ: – Ҳой эшшак, Метин акам айтганидек, этик тор келса, бу ёлғон
мақола қутқариб қололмайди!
МЕТИН: – Нима қил дейсанлар? Бор ҳақиқатни ёзсинми?
ҚИСМАТ: – Ёки тайёр ошга баковул бўлиб, соат ўн бир бўлмасдан Жанғил
момони тўйини юмалоқ-ёстиқ қилганларингни ёзайми?
ҲАБИБА: – Метин Камолович, буниз нима деяпти? Ахир одамлар эртасига
эрталаб барвақт ишга чиқиши керак, тўйни эрта тугатинглар деб буйруқ берган
ким, нега жимсиз? Мен ўртоқ директоримизнинг буйруғини бажарганман.
ҚИСМАТ: – Сени тарбиялаган партияга минг раҳмат!
МЕТИН: – Тур-ей, момоғар!
ҲАБИБА: – Тўй тўйдек ўтди. Никоҳ қоғозини ким топширди? Даврани ким
бошқарди? Нега шуларни ёзмадинг?
ҚИСМАТ: – Давранинг ўртасига стол қўйиб, қизил алвон ёзиб ўтирганингними?
Э-э, расмиятчилик есин сени! Тўйниям мажлисга айлантириб юбординг-ку, фақат
интернационал айттирмаганинг қолди, холос! Эсингдами, кампир бечора этагингга
ёпишиб қанча ялинди: “Ҳали тўйга айтган одамларимнинг ҳаммаси йиғилгани
йўқ, яна бироз ўйин-кулги бўлсин”, деб. Соат ўн бир бўлмасдан тўйни тарқатиб
юбординг.
ҲАБИБА: – Менга қара, “Интернационал”га тил текизма: “Это есть – наш
последний и решительный бой!”
НУРМАТ: – Э, сендай советнинг ҳимоячисидан ўргилдим.
ОМОН: – Кампирга жуда ўтиб кетган экан: “Тўйим тўйдек бўлмади,” деб
армоңда кетди.
МЕТИН: – Ўчир! Сенга гапиришни ким қўйибди? Шу мақолани охиригача
эшитайлик.
НУРМАТ: – Мен эшитишим шартми?
МЕТИН: – Шарт. Ўқи!
ҚИСМАТ (ўқийди): – “…Оиланинг мустаҳкамлиги, ота-онанинг бахтиёрлиги –
фарзанд билан! Бу ҳақда не-не зукко шоирлар доҳиёна байтлар битмаган! Ажойиб
тўйдан кейин Жанғил момонинг қувончини тасаввур этиб кўриш, бирданига бир
эмас, икки неваралик бўлиб қолдилар. Бундан ортиқ бахт, шодлик, шодиёналик ва
саодат борми, бир муштипар учун! Алқисса, ана шундай бахтиёр оиланинг бошига
оғир, жуда-жуда оғир мусибат тушдиким, уни ёзишга қалам ожиз…”
НУРМАТ: – Ма, томоғингни ҳўллаб ол.
ҚИСМАТ: – Раҳмат, жўра. (Ўқийди.) “…Энди, шуни айтмоқ керакки, тадбиркор
директор совхоз иқтисодини кўтариш учун тош заводи очган, ул заводдан тош
деганини ғиштга ўхшатиб кесиб чиқарар ва халойиққа сотар, бу заводнинг тағин
бир улкан шарофати шунда бўлдиким, совхоздан етишиб чиққан ёш-яланглар
қўшимча иш билан таъминланди. Натижада бизнинг иккинчи қаҳрамонимиз,
Хайригулнинг турмуш ўртоғи шу заводда ишчи бўлиб меҳнат қилмоқда эди…”
Ҳа-а, шўрлик. “…Ҳавони булут босиб, момақалдироқлар гулдурамоқда эди, кузги
момақалдироқлар! Ҳар бир гулдурагаңдан сўнг оламни акс-садолар тутиб кетар,
ларзага тоб беролмаган айрим бўш қатламлар дув тўкилар, бу нурашлар резонанс
туфайли содир бўлмоқда эди. Водариғким, заводнинг шундай устидаги тош
қатлами ҳам кўчди…”
МЕТИН: – Қисмат.
ҚИСМАТ: – “…Ва бамисоли тўп ўқидек отилган талай палахсалар…”
МЕТИН ВА ҲАБИБА: – Қисма-ат!
№ 4 2025 79
Шукур ХОЛМИРЗАЕВ
ҚИСМАТ: – “Пастликка қараб учди…”
ҲАММАСИ: – Қисмат!!!
ҚИСМАТ: – Нима?
МЕТИН: – Ўтириб ўқи.
ҚИСМАТ: – “…Ҳайҳот, шу палахсалардан бири қаҳрамонимизнинг қоқ
миясига келиб чунонам урдиким, армонли йигит тил тортмай қотди! Тасодифни
қарангки, ошиқнинг ўлими ҳам севгиси каби баланд бир пардада воқе бўлди…”
ҲАБИБА: – Қаердан топасан бунақа гапларни?
ҚИСМАТ: – “…Халқ йиғлади, аза тутди. Кўмиш маросимида совхоздаги
оилаларнинг доимо тинчлигини ўйлаб гирдикапалак бўлиб юрадиган Метин
Камолов ғоят таъсирли сўзлар айтиб: “Сен бизнинг қалбимизда абадий қоласан”,
деди…”
ҲАБИБА: – Ие, нутқ сўзлаган мен-ку?
МЕТИН: – Сен, сен.
ҚИСМАТ: – “…Ана энди шўрлик Хайригулнинг аҳволини кўринг. Бошини
минг бир тошга урди, бефойда! Юзлари юлинган, сочлари ёзилган ҳолда карахт
бўлиб қолди. Тасаввур этиш мумкинки, унинг учун ҳаётнинг қизиғи қолмаган эди.
Ҳа, бамисоли савдойи бўлгандек уйдан чиқар, ажиб учрашувлар гувоҳи – қари
ёнғоқ тагига бориб тек қотар, бўзлар ва ичида шеър айтар эди…” Шеър, калламга
генеалний бир фикр келди! Пахта, Ҳайрининг шеърларидан ёд биласанми? Айт,
ёзиб қўяй.
ХАЙРИГУЛНИНГ ОВОЗИ: – “Боғ қўйнида икки дарахт
Бир-бирига интизор.
С ен – бир дарахт,
Мен бир дарахт,
Куйиб-куйиб ўтдик ёр…”
ҚИСМАТ: – Бўл, айт, ёзиб қўяй.
ПАХТАГУЛ: – “Боғ қўйнида икки дарахт,
Бир-бирига интизор.
С ен – бир дарахт,
Мен бир дарахт,
Куйиб-куйиб ўтдик ёр…”
ҚИСМАТ: – Бас, мақолага етади. “…Натижа шу бўлдики, шўрлик Хайригул
эрининг қабри устига бориб, ўзига ўт қўйди…”
ҲАБИБА: – Уйида ўт қўйган.
ҚИСМАТ: – Моҳияти битта. (Ўқийди) “…Азиз газетхон, бу фожиага сиз
нима деб ном қўйган бўлур эдингиз? Биз “Муҳаббат фожиаси” деб атадик. Зеро,
бу чиндан ҳам ишқ фожиасидир! Шубҳасиз, бу ибрат бўлишга нолойиқ фожиа.
Аммо, лекин ҳақиқий ишқ неларга қодир эканини бизларга бот-бот эслатиб туради.
Алвидо, Хайригул! Сен хато қилдинг. Аммо сени ҳурмат қилмаслик мумкин эмас!
Алвидо, ошиқ йигит! …Азал ошиқларинг ушшоқ бахтин қаро ёзмишлар”. Фузулий.
Ўн биринчи аср. Taмом.
Ҳабиба зарда билан туриб чиқиб кетади.
ҚИСМАТ: – Тутди-ёв.
НУРМАТ: – Метин ака, ҳозир кетиб қолади.
Ҳабиба қайтиб киради.
ҲАБИБА: – Метин Камолович, мен бир нарсага тушунмай қолдим, бу қишлоқда
сельсовет борми ўзи ёки йўқми?
ҚИСМАТ: – Шундай дейишингни билардим. Мана Нурмат ҳақида ҳам ҳеч
нарса ёзмадим-ку?
НУРМАТ: – Умрингда бир марта ақлли иш қилибсан, раҳмат.
ҲАБИБА: – Э, аҳмоқ, милиса билан сельсоветнинг фарқига борасанми ўзи?
ҚИСМАТ: – Сени номингни қўшиб қўйсам, қутуламанми?!
ҲАБИБА: – При чём здесь менинг номим? Менинг номимни сен ёзмасанг
ҳам ҳамма билади. Қуриб кетсин менинг номим! Метин Камолович, сельсоветнинг
қишлоқ меҳнаткашлари ҳаётида тутган ўрни ҳақида тўхтаб ўтилиши керак эди,
ҷунки қишлоқдаги ҳар бир воқеага сельсоветнинг бевосита алоқаси бор.
МЕТИН: – Бевосита алоқаси бўлса, нега ўшанда Хайригулни эрига жаноза
ўқиттирмадинг?
ҲАБИБА: – Яна мен!
НУРМАТ: – Ўшанда жаноза ўқилмасин, Наврўз қилинмасин, мажлисларда
дўппи кийилмасин, рўмол ўралмасин дейилган эди-да, э-э, бу нима экан, қанча
қанча қадимий мачиту мозорларни бузиб юбордик-ку?!
ҲАБИБА: – Шунақа кўрсатма бўлган, менинг нима алоқам бор?
ҚИСМАТ: Ўзларингнинг каллаларинг йўқми, Ҳабиба Аббосовна, қозон-қозон
сумалакларни ариққа ағдариб юборганингиз эсингиздами, мана бу миршаб билан?
ҲАБИБА: – Э-э, Хайригулнинг ўлимига сумалакнинг нима алоқаси бор?
ҚИСМАТ: – Бор, жуда бор. Бу миллатимизнинг урф-одатини ҳақоратлайди.
НУРМАТ: – Тавба, шу гаплар сендан чиқаяптими? Биласанми сени нима қилиш
керак, ёзган мақолаларинг билан бирга қўшиб куйдириш керак. Наврўз диний
маросим деб ёзган ким? Баландпарвоз гапларингни бас қил бола, бўлмаса обориб
тиқиб қўяман, онангни учқўрғондан кўрасан!
ҚИСМАТ: – Кимни тиқиб қўясан, ит!? (Урмоқчи бўлади).
НУРМАТ: – Ўтир-ей, энағар.
ҚИСМАТ: – Сен мен билан бунақа гаплашма.
ҲАБИБА: – Падарингга лаънат, эрсак! Ўлишга ўлди-ю, бизни маломатга қўйиб
кетди. Ҳа, гўринг ҳам олов олсин!
ПАХТАГУЛ: – Қарғаманг, қарғаманг уни.
ҲАБИБА: – Овозингни ўчир, сил!
ОМОН: – Нима қип турибсан, кир, ичкарини йиғиштир, йиғлагани-йиғлаган!
Тошкентга бораман, ҳаммасини айтаман, дейди. Шунақа ғингшийверсанг, оёқ
қўлингни боғлаб қўяман, э энангни!
ҚИСМАТ: – Пахта, эшитишимча Ҳайрининг иккита боласини тарбиянгга олган
экансан-а?
ПАХТАГУЛ: – Ҳа.
ҚИСМАТ: – Қийналиб қолмайсанми? Мана мен ҳам район газетасида
редакторман, Тошкентга бориб нима қиласан, кўнглингда гапинг бўлса менга айт.
Мақолани эшитдинг-а?
ПАХТАГУЛ: – Эшитдим.
ҚИСМАТ: – Қалай, маъқулми?
ПАХТАГУЛ: – Хайригулни ўлимининг сабаби бошқа.
НУРМАТ: – Ана, холос, айтдим-ку, баракалла синглим.
ҲАЙРИНИНГ ОВОЗИ: – “…Пахта, бу ҳаётдан тўйиб кетдим, ортиқ
чидолмайман, чидолмайман!”
ПАХТАГУЛ: – Хайри, “Ортиқ чидолмайман, чидолмайман”, дер эди.
НУРМАТ: – Нимага чидолмаган экан?
ОМОН: – Сиз Хайрининг эри ўлими сабабини яхши аниқламайсизми-ей.
НУРМАТ: – Ие, уни ҳали сабабиям бор эканми? Эшитайлик бўлмаса.
ОМОН: – Гапирмоқчимидинг, гапир энди.
ПАХТАГУЛ: – Буни ҳамма билади-ку.
НУРМАТ: – Хайрининг эри сенга ўхшаганларга уй қураман деб бошига тош
тушиб ўлди.
ПАХТАГУЛ: – Ўша куни шамол туриб, ёмғир ёққан эди. Метин аканинг бундай
ҳавода ишчиларни тоққа чиқаришга ҳақлари йўқ эди.
НУРМАТ: – Нималар деяпти ўзи бу? Ишчиларнинг ўзлари ишга чиқишган.
Уларга пул керак, пул! Тушундингми, Пахта?
ПАХТАГУЛ: – Ўша куни тошни сизнинг дачаларингиз учун кесишган.
ҲАБИБА: – Бу гапни унга ўша устози ўргатган!
НУРМАТ: – Сен биласанми, мен биламанми, банги!? Омон, бунинг ҳали ҳам
бутифосдан бўшаган бочкаларни ҳидлаб юрибдими?
ҚИСМАТ: – Иложи қанча! Булар беш яшарлигидан ғўзанинг ичида катта
бўлишган-да, ғўза деганда шу дорининг ҳидини билишган. Ашула айтардиларингми,
Пахта?
ПАХТАГУЛ: – Ҳа.
ҚИСМАТ: – Самолёт бутифос сепарди, булар осмонга қараб ашула айтарди,
нимайди?
ПАХТАГУЛ: Болалигимдаги гап бу… (Пахта ва Хaйрининг овози):
“…Баланд учган самолёт
Қанотингни пастлаб ўт,
Москивага хат ёзай
Кремлга ташлаб ўт”.
ҲАБИБА: – Бунга имзо чекишни ким қўйибди ўзи?
НУРМАТ: – Нима мақсадда қўл қўйдинг? Ёки директордан бирор ёмонлик
кўрдингми? Бизлар кетиб, ўрнимизга бошқа раҳбарлар келса яхши бўладими-а?
Буюринг! Метин Камоловични обориб тиқиб қўяй! Юринг, Метин ака мана бу
хоним айтаяптилар – сизнинг жойингиз турмада экан.
ПАХТАГУЛ: – Йўқ, йўқ, билмадим. Мен ишдан кетинглар деяётганим йўқ,
лекин Хайригул, “Бу ҳаётдан тўйиб кетдим, тўйиб кетдим”, дер эди. Ахир бу
ҳаётнинг раҳбарлари…
ҲАБИБА: – Миршаб бу билан гаплашиб ўтирасанми, ўйна.
ҚИСМАТ: – Чакки қипсан, чакки қипсан… Пахта, Метин ака сенларни бу
ерга олиб келмаганларида ҳозиргача чўлнинг пашшасига таланиб, ем бўлиб
кетардиларинг. Сен қон қусиб ўлардинг. Эрингни дам олиш уйига администратор
қилиб қўйдилар, ўзинг фаррошлик қилаяпсан. Бу ерга меҳмон келса, олти ойда
бир марта келади. Қайта қуриш бошланиб, уларнинг ҳам оёғи узилди. Маза қилиб
ётибсанлар! Раҳматингми бу?
ПАХТАГУЛ: – Нимага қўл қўйганимни билмайман.
НУРМАТ: – Э-э, Метин акам нимадан қўрқардилар, яшириб қўйган қоп-қоп
пуллари бормиди?
ҚИСМАТ: – Нимадан қўрқарди? Текширишга келганлар ҳақиқатни эмас,
бирон-бир айб топгани келади.
ҲАБИБА: – Буларга хат ёзишни ким қўйибди, Москвага ёзмайсанларми? Бари
бир бизга ҳеч нарса бўлмайди. Чунки нима қилган бўлсак ҳам партия сиёсатидан,
чизиғидан четга чиққанимиз йўқ. Сенларни деб директоримиз қоғоздаги совхозни
бор қилди, кеча-ю қуңдуз югуриб-елиб, прибилли хўжаликка айлантирди. Бу ёқда
яна завод очди, йўл қурди. Ҳатто уйларингга телефон тушди. Қайси совхозда бор
шуларнинг бари? Мана йил якунида байроқ, ГАЗ-69, пул олишимиз керак. Бизни
бадном қилиб, шулардан маҳрум қилмоқчимисан, ер ютгур!
ПАХТАГУЛ: – Нега энди, барини олинг.
ҲАБИБА: – Айтмасанг ҳам оламиз! Ёки дугонамнинг иккита боласини
тарбиямга олдим деб, бошимизга чиқиб олмоқчимисан? Эртагаёқ иккаловини
детдомга жўнатиб юбораман.
82
Шарқ юлдузи
ПАХТАГУЛ: – Бермайман.
Зиёфат
ҚИСМАТ: – Ҳабиба Аббосовна билан ўйнашма сен.
ҲАБИБА: – Миршаб, эртага машинангни юбор.
НУРМАТ: – Хўп бўлади, Ҳабиба Аббосовна!
ҲАБИБА: – Ҳайронман, нега ўзларига ўт қўйишар экан булар? Шундай фаровон
ҳаётдан безиш мумкинми? Егани – олдида, емагани кетида бўлса. Тавба, тўрт девор
ичида паранжига биқиниб ўтирганларингда нега ўзларингга ўт қўймадиларинг?
Партия сенларни озодликка чиқарди – бошига бало орттирди! Мана мен, ишдан
бошқа нарсани билмайман, вақтида овқат емайман, уйқумда ҳаловат йўқ. Бирон
ноҳақликни кўрсам куйиб кетаман, лекин курашаман. Ўзимга ўт қўяётганим йўқ
ку? Намунча иззатталаб бўлмасаларинг, паразитлар!
ҚИСМАТ: – Ўз жонига қасд қилиш, мусулмончиликка тўғри келмайди.
ҲАБИБА: – Мусулмонми булар? Тўнғиз қавмида кеткурлар.
ПАХТАГУЛ: – Алҳамдулло мусулмонман.
НУРМАТ: – Булар бари нодонликдан. Қўшни районнинг замначи, оғайним,
айтиб берувди. Бир жувон эридан зулм кўрган экан, овози ҳеч қаёққа етмабди,
кейин дугонасидан: “Агар ўзимни ёқсам, эримни қамашадими”, деб сўрабди.
Дугонаям, “Ҳа”, деган экан, ўзини ёқиб юборибди! Эрини беш йилга обориб тиқиб
қўйишибди. Беш йил нима? Ўтади, ўлганни жони кетди. Нодонлик.
ҲАБИБА: – Мажлисни ҳам ёзибдими?
МЕТИН: – Ҳаммасини ёзган деди-ку!
ҲАБИБА: – Ажаб бўпти.
ҚИСМАТ: – Нима бўлганди ўшанда?
ҲАБИБА: – Нима бўларди? Хайригул Омон билан учрашиб юраркан. Мен
уларни ушлаб олгандим.
ПАХТАГУЛ: – Ёлғон!
НУРМАТ: – Нима деяпсан?
ҲАБИБА: – Ўз кўзим билан кўрганман.
НУРМАТ: – Шу Омон-а, Метин?
МЕТИН: – Қўявер.
ҲАБИБА: – Ана бу ишим ҳам ўртоқ директорга ёқмаганди. Райондан қайтиб
келаётгандим, булоқ бўйида Хайригул Омоннинг билагидан ушлаб тургани
устидан чиқиб қолдим. Кейин иккисини судраб идорага олиб бордим. Колхоз
активларини йиғдим. Хайригулнинг ахлоқини муҳокама қилдик. Шунда ҳам тан
олмайди, жувон ўлгур. “Ўзлари йўлимни тўсиб, хотиним ўлса, сенга уйланаман”,
дедилар дейди. Маккор! Бироқ ҳаммамиз азадорлигини ҳисобга олиб, бир овоздан
унга қаттиқ танбеҳ бердик.
ҚИСМАТ: – Баракалла, Ҳабиба Аббосовна, ҳеч кимнинг ақлига келмаган
ишларни қилиб юрасиз-да.
НУРМАТ: – Вой аҳмоқ, ов, калла, балки Омон уни билагидан ушлаб турганда…
ҲАБИБА: – Э, бақирма! Шу йигит хотинига хиёнат қила оладими? Пахта,
эринг олдингга тез-тез кириб турадими?
НУРМАТ: – Аёл кишисан, Ҳабиба.
ПАХТАГУЛ: – Қўйинг опа, қўйинг.
ОМОН: – Нима қилиб турибсан, чиқ бу ердан.
ҲАБИБА: – Ана, қачон эри билан бирга бўлгани эсида ҳам йўқ.
МЕТИН: – Овозингни ўчир!
ҲАБИБА: – Бақирманг, Метин Камолович. Сиз Хайрининг ўлимига
куяётганингиз йўқ. Комиссиядан нимага қўрқаётганингизни яхши биламан.
НУРМАТ: – Шуниям биласанми? Сен ростдан ҳам бизда ишласанг бўларкан.
Ов ғалча, сен кимсан ўзи, бировни пойлаб юрадиган!
ҲАБИБА: – Сельсоветман! Сельсоветнинг ҳамма нарсага ҳақи бор.
№ 4 2025 83
Шукур ХОЛМИРЗАЕВ
ҚИСМАТ: – Аралашма, Миршаб, ёмон бўлади.
НУРМАТ: – Йўқ, Метин ака, тўхтанг, бу ярамас ахир, ахир унинг бошига етган
экан-ку?
ҲАБИБА: – Вақиллама.
МЕТИН: – (Хабибани кўрсатиб): – Мен бунга айтган эдим. Мажлисингни қўй,
қўй деб. Начора! Бу ўзининг раислигини пеш қилди. Ҳа, майли, билганингни қил,
дедим.
Метин чиқади.
ҲАБИБА (ўзича): – Ер ютсин сени, Омон! Ер ютсин! Лекин мен барибир
ҳақман!
НУРМАТ (энтикиб): – Вей, вей, эсингдами мактабда ўқиб юрган пайтларимиз.
Соддагина эдинг. Бурнингни оқизиб, иштонингни осилтириб юрардинг… Ҳозир
нарда ўйнаяпмиз. Ўшанда ошиқ ўйнардик. Сен менга қип-қизил куйдирилган
ошиқлар келтириб берардинг. Бир гал ютқазганимда, йиғлагансан. Рости мен
ўшанда сени яхши кўрардим. “Лублу” деб хат ёзганим эсингдами? Кейин… Нон
насиба деб ҳар ёққа тарқаб кетдик… Қачон сен бунақа бўп кетдинг-а, Ҳаби?
ҚИСМАТ: – Тушунтириб қўяйми?
ҲАБИБА: – Тушунтир.
ҚИСМАТ: – Мансаб бунинг бошига етган! Шу кичкина амал шу даражага олиб
келипти, билмадим, кўтарилиб кетса, нима ишлар қилади бу! Бундан ташқари,
Ҳабиба саводсиз, вазифасини ҳам тўғри тушунмайди. Мансаб, миршаб, мансаб!
“Хотин-қизларни кўтариш керак”, деб биз мақола ёзамиз, мана оқибати.
МЕТИН: – Мана шу муҳокама туфайли нимага эришганингни энди
тушунгандирсан?
ҲАБИБА: – Унинг ўзига қанчалик нафи тегди, номаълум қолди. Аммо бошқа
хотин-қизлар оилаларига шубҳасиз фойдаси тегди деб ўйлайман. Мана, Пахтадан
сўрасангиз бўлади.
ҚИСМАТ: – Қойил, Ҳабиба Аббосовна, демак, Хайрини олдин тарбиялаб,
кейин нариги дунёга жўнатибсиз-да. Демак, муҳокамадаги ҳамма гапни бутун
қишлоқ эшитган.
ПАХТАГУЛ: – Эртасига бутун қишлоқ Хайригулга қўлини бигиз қилиб
кўрсатган.
ҲАБИБА: – Мақсад ҳам шу эди. Уни изза қилиш.
ҚИСМАТ: – Шундай нодон аёлниям сельсоветга раис қилиб қўядими, Метин?
ҲАБИБА: – Вой савил, бизни нодонлигимизни ҳали райком билмай, исполком
билмай, сиз билақолдингизми? Ёлғончи мухбир.
ҚИСМАТ: – Менга ўчакишма!
ҲАБИБА: – Хўп. Сенга бир савол. Сен эркаксан-да!
НУРМАТ: – Тур-э касофат. Бошимизга қандай бало орттирганингни
тушунасанми? А?
ҲАБИБА: – Бақирма, менга! Дағдағангни бориб хотинингга қил! Ўша
шўрлик чидайди сенга. Тўққизта бола билан қўйиб юбормасин деб. Агар сенинг
кимлигингни билсами, ўшаям калтак олиб қувлайди. Недирки, қишлоқда икки
хотининг борлигини сельсовет билмайди деб ўйлайсанми?
ҚИСМАТ: – Эшитдингми, миршаб?
НУРМАТ: – Вой, эшитдим, энағар. О, Ҳаби, шу гапларингни бир акт қилсам,
мажлис қарорларини ҳам қўшсам, бечора Хайригулни ўлимга итарганинг ҳақида
ҳам бир акт қилсам-да, терговга оширсам – у ёғи прокурор, суд… Унгача сени шу
ердан иккита милиса ҳамроҳлигида кўтар-кўтар қилиб районга оптушсам. Кейин
сичқонлар ўйнаб юрадиган камерага бир суткагина қамасам. Қалай? Ўшандаям
ўйлаб кўрмайсанми? Дунёни, одамларни, ўзингни…
ҚИСМАТ: – Бир суткага прокурордан санкция олинмайди.
НУРМАТ: – У ёғи судга хавола. Шунда Метин Камолович, мана бу ёлғон
мақоланиям кераги йўқ. Пул сарфлаб меҳмон кутишниям кераги йўқ. Секретарнинг
акасига телефон қилиб, комиссия юборма деб ялинишнинг ҳам кераги йўқ. Анави
мазахўрак редакторга хушомад қилиш ҳам, унинг хотинига ялиниш ҳам керак
бўлмай қолади… Тошбой иғвогарнинг ҳам уни ўчади.
ҲАБИБА: – Шундайми ҳали? Шундай хаёлларгаям бордингми? Мени
қамайсан?! Мени қамайсан? Пагонингни узиб оларман! Мақолангнинг менга
кераги йўқ, бошларингдан қолсин! Мен ўз вазифамни бажарганман.
НУРМАТ: – Сўзсиз қамаласан.
ҲАБИБА: – Майли! Орқамда қоладиган ҳеч нарсам йўқ. Дача битмаган…
Амал! Биласанми, нима? Тошбой иғвогар директордан қишлоқ Совети раислигини
сўраган. Совхоз тузилганда… Метин ака менга ёнбосди. “Хотин-қиз” деди,
ўсиши керак, деди. Назаримда, ўшанинг аламини оляпти ҳозир… Гапимни бўлма!
Демоқчиманки, майли ўшаям бир яйраб қолсин… Лекин сени бўйнингга ип солиб,
судраб кетаман. Сал вақт ўтганидан кейин мен чиқаман, сен эса… Йўқ бўлиб
кетасан.
НУРМАТ (киноя билан): – Қанақасига? Мен ҳам билай, Ҳабижон?
ҲАБИБА: – Қоракамарнинг пастидаги кўкнорзор кимники?
Нурмат бирдан бошини ушлаб қолади.
ҚИСМАТ: – Ўл-э, милиса бўлмай! Шарманда қилдинг. Омон, наҳотки битта
хотинни ҳимоя қила олмадинг. Наҳотки Хайригул қўлингдан ушлаб турган бўлса?
ОМОН: – Йўқ, мен…
НУРМАТ: – Эй Ҳаби, нега Хайригулни бадном қилдинг.
ҚИСМАТ: – Ўл-э, эркак бўлмай кет. Йўқол кўзимдан!
ҲАБИБА: – Бировни эрига ёпишиши приступления, нима бу допросми? Мен
сенларга ҳисоб бермайман.
МЕТИН: – Сен касофатни деб, энди ҳаммамиз ҳисоб берамиз.
ҲАБИБА: – Метин, очиғини айт, менинг ўрним керакми?
НУРМАТ: – Менга қара, сени лавозиминг ҳеч кимга керак эмас. Бошингда
қолсин!
ҲАБИБА: – Худди сизларга керак-да… Гаҳ деса қўлларига қўнадиган тўтиқуш
керак, ўртоқ директорга ҳам. Ана, советларнинг роли кучайиб кетди. Горбачев
бобони “призидент” деб аташяпти. Ҳокимият советларники! Ажабмас, Советнинг
роли совхоз директорининг ролидан ҳам катта бўлиб кетса. Унда сизларга мен керак
бўламанми? Ана мақсадларинг нима! Домлаларингни нимага чақирганларингни
ҳам биламан. Сенлар уларни олдида тойлоқланиб, хушомад қилиб, мана шу ёлғон
мақолани ўтказмоқчисизлар. Сенларни халқ яхши билади. Афсус, халқимиз қолоқ,
қўрқоқда! Сенларга бир коммунист сифатида айтадиган гапим шу! Умуман, Метин,
сен мени ишимга доимо халақит бериб келгансан. Колхозчиларни ҳар ҳафта
Тошкентга – Ленин музейига олиб бораман деганимда, машина бермагансан.
Сенга неча марта айтганман, газета ўқи, кўпроқ китоб ўқи деб. Мана яқинда Усмон
Носир ҳақида ёзишди. Шу билан ижодий учрашув ўтказамиз деганимда, устимдан
кулгансан! Хайригулнинг муҳокамасигаям бормадинг. Умуман, тарбиявий
ишларгаям эътибори паст…
ҚИСМАТ: – Гапингни бўлсам майлими? Усмон Носир 1938 йилда Сибирь
қилинган, қамоқда ўлиб кетган.
ҲАБИБА: – Майли парткомингчи? Сохта сводка берган. Мактаб ўқувчиларини
далага чиқаришга ҳақинг йўқ эди, лекин пахтани ўқувчилар терди.
НУРМАТ: – Бошқа жойлардаям шундай бўлди, Ҳабиба. (Ўзича кулади.)
“…Совхозимиз бўлди обод,
Мен йиғламай, ким йиғласин…”
Метин киради.
МЕТИН: – Қалайсизлар?
НУРМАТ: – Гаплашиб олдик. Ҳабидаям айб йўқ экан.
МЕТИН (мийиғида кулиб): – Бўлмасам фақат мен айбдор эканман-да?
НУРМАТ: – Нега, Метин ака…
ҚИСМАТ: – Метин Камолович, мана, мақола тайёр! Энди менга жавоб
берсангиз. Редакцияда…
ҲАБИБА: – Ўтир! Қўрқяпти бу сўтак… Мактабдаям орамизда энг қўрқоғи сен
эдинг! Ликиллама, савзини арч!
МЕТИН: – Қисмат, чўк… Кемага тушганнинг жони бир. Совхознинг чорвасида
сениям ўттиз бош совлиғинг борлигини эсдан чиқарма!
ҚИСМАТ: – У хотинимники.
МЕТИН: – Хўш, хуллас, азизларим, биз Тошбойни қўлга олишимиз керак!
Домла районга тушиб, Биринчи билан гаплашиб чиқипти. Ҳозир комутатордан
телефон қилди… Акс ҳолда комиссия келади. Келдими, менинг қамалишим аниқ…
ҲАБИБА: – Вой!
МЕТИН: – Аммо сенлар ҳам омон қолмайсанлар. Бутун қилган ишларимизни
бир эслаб кўринглар… Комиссия фақат Хайригулга қизиқмайди. Ўз-ўзидан бошқа
сирлар ҳам очилиб қолади… Омон!
ПАХТАГУЛ: – Ҳали келганлари йўқ.
МЕТИН: – Бунча имиллади, уф!.. Бир йўла ўшаниям уйига кир дегандим.
ҲАБИБА: – Кимнинг?
МЕТИН: – Ўша ўрнингга талабгорни-да.
ҲАБИБА: – Йўқ-йўқ, бу ерга келмасин. Кўришга кўзим йўқ. Ўйлаб
гапиряпсизми? Ахир, меҳмонлар келади. Буям унинг учун бир факт!
МЕТИН: – Кўп бидиллама!.. Пахта! Ўша хатга қўл қўйдиришдан олдин… Ёки
кейин сенга нималар деди? Сен рост гапиришни яхши кўрасан-ку? Хўш?
Ҳамманинг эътибори унда.
ПАХТАГУЛ: – Булар барибир Хайригулнинг ўлимини бости-бости қилишга
уринишади. Лекин мен Горбачовгача бораман. Буларнинг бошқа айблариям кўп:
совхоз ҳисобига бой бўлишяпти… Булар “мафия, хунта” деди.
НУРМАТ: – “Булар” дедими?
ПАХТАГУЛ: – Ҳа.
МЕТИН: – Қойил!.. Миршаб, балки ўзинг бориб олиб келарсан?
НУРМАТ: – Борсам, отаман.
Омон киради.
МЕТИН: – Қаерларда қолиб кетдинг? Нима деди?
ОМОН: – “Бормайман! Мен перестройканинг одамиман!” деди. (Нари-берини
супураётган Пахтагул хурсанд.)
ҲАБИБА: – Э, перестройщик бўлмай ўл!
ҚИСМАТ: – Аблаҳ! Энди нима бўлади, Метин Камолович?
ҲАБИБА: – Лекин ялинмаслик керак унга… Метин ака, хўп, комиссия келдиям
дейлик. Униям текширади-ку?
МЕТИН: – Калланг жойидами? Униям текширармиш… У қичийдиган жойини
бир ҳафта олдин қашиб қўядиган одам. Биламан, биламан унинг ниятини.
ҲАБИБА: – Сельсовет бўлиш?
МЕТИН: – Ҳа.
ҲАБИБА: – Вой савил-e! Туя ҳаммомни орзу қилган экан.
НУРМАТ: – Ҳе, Метин ака-я, сиздан ҳам бепарволик ўтган. Бир иплос сизга
қарши донос йиғиб юрса-ю, сиз ҳеч нарсани билмасангиз?
МЕТИН: – Билардим. Шунинг учун унга индамасдим. Ҳе, иблис… (Мийиғида
аччиқ кулади.) Ана шунақа, ўртоқ сельсовет! (Нари-бери юради.) Бўлмаса гап
бундай: Ҳаби, сен курсингдан кетасан!
ҲАБИБА: – Мен? Сельсоветдан?
МЕТИН: – Ҳа, ариза ёзасан. Уни сайлаймиз… Аризангни, мана, Омон обориб
кўрсатади унга!
ОМОН: – Мен бормайман энди.
МЕТИН: – Тек тур.
ҲАБИБА: – Демак, мен қишлоқ Совети раислигидан кетишим керак?
МЕТИН: – Бошқа йўл йўқ… Сен хафа бўлма, бир йил ўтмай, уни йўқотиб
юбораман. Шундайми, миршаб?
НУРМАТ: – Олти ой ўтмай! Уч ойда!
ҲАБИБА: – Ҳм, раҳмат… Ундан қутулишнинг бошқа йўли йўқ эканми?
МЕТИН: – Ҳозирча йўқ. Лекин ҳозир ўзим у билан телефонда бир гаплашсам
деб ўйлаб турибман.
ҲАБИБА: – Гаплашинг.
МЕТИН: – Сельсовет раислигини ваъда қиламан-да?
ҲАБИБА: – Раҳмат! Келиб-келиб, оқибат бир аёл сизларга балогардон бўлар
экан-да, а?
МЕТИН: – Сен аҳволни тушун!
ҲАБИБА: – Биргина секунд менинг аҳволимниям кўз олдингизга келтиринг
энди… Мен нима қиламан кейин? Қўлимдан нима келади?.. Яна секретарликми?
Кутубхонами? Ё комсомолга вожак бўламанми яна? Кечирасиз, ёшим ўтди…
Комсомолдаям обрў қолмади…
МЕТИН: – Сен қизишма.
ҲАБИБА: – Халққа нима дейман? А? Райкомга, исполкомга? А? Соғлиғим ҳам
чатоқ: бу югур-югур еб ташлади мени… Сизнинг шарофатингиз билан етиб келган
чўққим шу эди! Энди бирдан қулатяпсиз! Бир иғвогарни…
МЕТИН: – Сенга ростини айтсам, у иғвогар эмас. У ҳақ гапни ёзган. Буни тан
олишимиз керак.
ПАХТАГУЛ: – Раҳмат.
ҲАБИБА: – Минғирлама, сил! Бор, ароқ опке!.. Ҳе, оёқларинг акашак бўлиб
ўлгур! (Пахтагул чиқади.) Йўқ, менинг кейинги тақдиримни ўйладингизми, йўқми?
Ё мен ҳам… “Дод, бу ҳаётдан тўйдим!” деб ўзимга ўт қўяйми?
ҚИСМАТ: – Тавба, тавба! Энди билдим: ўзига ўт қўйиш – эпидемияга ўхшар
экан!
ҲАБИБА: – Мен, Камолович, жавоб кутаяпман.
НУРМАТ: – Метин ака, Ҳабига тузукроқ иш беришингиз керак.
МЕТИН: – Тузукроқ иш йўқ. Лекин… Бир таклиф бор: сени Москвага, Олий
партия мактабига ўқишга юбораман!
ҲАБИБА: – Олий партия мактабига? (Пахтагул келтирган ароқни пиёлага
қуяди.) Олий партия мактабига дедингиз-а?
МЕТИН: – Ҳа. Кейин бир амаллаб идеология секретарлигини олиб беришимиз
мумкин.
НУРМАТ: – Ҳабиба, ўйлаб кўр.
ҲАБИБА: – Ўйлаб кўрдим. Мен розиман! (Ичади.) Ҳм, хурсандмисизлар,
синфдошлар? (Пахтагулга.) Сен-чи, исқирт? Устозинг мақсадига етадиган бўлди!
Сельсовет раислигини беряпман унга!
№ 4 2025 87
Шукур ХОЛМИРЗАЕВ
ПАХТАГУЛ: – У кишига амал керак эмас.
ҲАБИБА (кулади): – Ҳозир кўрасан! Метин Камолович, қўнғироқ қилинг!
Метин чиқади.
ПАХТАГУЛ: – Сизлар Тошбой акани қўлга олмоқчисизларми?
ҲАБИБА: – Ҳа!
ПАХТАГУЛ: – У киши виждонли одам… Шу ерда, шу қишлоқда фақат ўша
киши виждонли экан.
ҲАБИБА: – Ўзингни бос, виждон ҳақида гапиришни сенга ким қўйипти?
ПАХТАГУЛ: – Чунки менда виждон бор.
ҲАБИБА: – Бизда йўқ? Шундайми? Ҳа, йўқ! Ҳеч биримизда йўқ. Билдингми?
Кўлингдан келганини қил! Москвага борасанми? Ўша ердаям бизнинг
шерикларимиз топилади!
НУРМАТ: – Ҳаби, қизишма. Шу гапларнинг нима кераги бор.
ҚИСМАТ: – Ҳа, бизнинг номимиздан гапирманг, Ҳабиба Aббосовна!
ҲАБИБА: – Э, жим тур!
Метин киради, изидан Омон ҳам киради.
МЕТИН: – Омон, ҳамма нарса тайёрми?
ОМОН: – Тайёр. Қўйни нима қилай?
МЕТИН: – Сўй. Бир соатдан кейин келамиз.
ОМОН: – Пахтагулдан хавотирдаман.
МЕТИН: – Эй, унинг қўлидан нима келарди?
ПАХТАГУЛ: – Энди нима бўлади?
ОМОН: – Нима бўларди? Ҳаммаси босди-босди бўлади-да!
ПАХТАГУЛ: – Ҳақиқат-чи?
ОМОН: – Овозингни ўчир!
ИККИНЧИ ПАРДА
Меҳмон кутишга ҳозирлик кўриляпти: Нурмат гуруч тозалайди, Қисмат пиёз
тўғрайди, Ҳабиба ёнғоқ чақади. Метин стол атрофида айланиб юриб, айрим
вазаларнинг ўрнини алмаштиради.
ҚИСМАТ (Кўзёшини артиб): Эй, шу ишларни қилишгаям одам тополмадингми?
Эссиз директор!.. Мен буни мақтаб юрсам, пешка бўп қолган экан!
НУРМАТ: – Бундай бўлишини билганимда, иккита тюремшикни багажга босиб
келардим.
МЕТИН: – Кейин улар ўзингни багажга босиб кетишарди… Ошкоралик,
демократия… Ҳамманинг тили чиқиб қолди. Мана дори еган таракан шундай қилиб
тургандан кейин додингни кимга айтасан? Тўйдирганнинг қорнига деганлари шу
экан.
НУРМАТ: – Омон, яна бир қара!
Омон дурбинни олиб чиқади.
МЕТИН: – Ўртоқлар, энди асосий ишни ҳал қилишимиз керак. Вақт зиқ.
Қулоқ беринглар… Текширув келса, демак, битта мени эмас, сизларниям тагларингга
сув кетиши аён бўлди. (Ҳабибага юзланади.) Нега бақраясан? Биринчи бўлиб сен
қулоғингни ушлаб кетасан!.. Хўш, кемага тушганнинг жони бир, дейдиларми?
ҚИСМАТ: – Нониям бир.
МЕТИН: – Буюксан-да… Демак, нонимиз ҳам, жонимиз бир бўлгандан кейин
унга қараб иш тутишимиз керак.
НУРМАТ: – Очиқ айтавер, максадинг нима?
МЕТИН: – Oпa ҳозир келади. Кумуш опа! “Белий аист» ичадиган опа… Лақма
эрини редактор қилиб кўйган опа! Ҳа-ҳа, сизлар билмайсизлар! Унинг илдизи
чуқур, қозиғи қирқ газ кетган бу заминга…
ҲАБИБА: – Сал бўрттираяпсан-а?
МЕТИН: – Битта факт айтаман. Тингланглар! Бултур уларнинг уйида
ўтирганимда, совхозлар трестининг бошлиғи келди. Қўлида дипломат. Ўшанда,
ҳозирги каттамиз ўша областнинг Обком секретари эди… Трест бошлиғи райком
секретари бўлмоқчи экан. Опа акалари билан гаплашишга ваъда бердилар-да,
дипломатни очиб, ҳанг-манг бўлиб қолдилар. “Вой, инсофсиз! Қизилидан ҳам йўқ
ку? Кўтар-э!” деб юбордилар. Дипломатнинг ичи лиқ тўла пуллар эди.
ҲАБИБА: – Вой, шунақа аёллар ҳам бўларкан-да! Ўзлари нима қиладилар?
МЕТИН: – Ниҳояти универмаг директори.
НУРМАТ: – Тушунарли.
ҲАБИБА: – Лекин аёл боши билан…
МЕТИН: – Шақиллама! Ўшанинг ўрнида бўлсанг, сен ҳам шу ишни қилардинг.
ҲАБИБА: – Гапирма-э! Биз – кичкина одамлармиз… Бизнинг бор бойлигимиз –
честнийлик.
ҚИСМАТ: – Сенга тарбия берган партияга раҳмат.
НУРМАТ: – Метин, бу гапларни айтишингдан мурод нима?
МЕТИН: – Талмовсирама! Ер остида илон қимирласа, биласан… Қанча пул
опкелдинг?
НУРМАТ: – Гарнитургами?
МЕТИН: – Чиқар!
НУРМАТ: – Олдин гарнитурингни кўрсат. Пул ҳам магазинчига тўланса керак?
МЕТИН: – Ҳозир мен кассир. Агар шу ўйлаганим ўрнидан чиқса, ҳаммага
яхши бўлади. Ҳабиба, сен ҳам ўрнингда қоласан.
НУРМАТ: – Опага пора берасанми?
МЕТИН: – Энди ўзингга келдинг. (Дипломатга ишора қилиб.)
НУРМАТ: – Менинг қаршилигим йўқ… Лекин менда пул ҳам йўқ.
МЕТИН: – Дача-чи? Дача қурилиши Хайригулнинг эрини ўлими билан боғлиқ.
Дабдаланг чиқади, яхшиси, ундан қутулгин! Ўз улушингни қўш!
НУРМАТ: – Э, миннат қилма, ўша чордеворни! Ўн беш суткаликлар қуриб
берди-ку? Ҳа, энди, тошни заводинг кесган бўлса кесгандир…
МЕТИН: – Хўш, ўша олмазор, токзор, минг йиллик боғдан кесиб олинган
жойга қурилган чолдеворинг эллик минг турадими? Ростини айт.
НУРМАТ: – Бу ерда арзон… Шаҳар яқинида бўлса, бошқа гап.
МЕТИН: – Сизларнинг дачаларингни баҳосиям ўшандан кам эмас! Шу балодан
қутулиб олайлик, кейин яна қураверасизлар…
ҲАБИБА: – Вой, миршаб, бу нималар деяпти? Бизни тузоққа туширишми
мақсади? Вой, мен сени орган одами деб юрсам, милисанинг каттаси бу ёқда
экан-ку?
МЕТИН: – Бас қил. Ғарни ғар деса, ёқангдан олар экан.
ҲАБИБА: – Ҳали сиз соғ бўлдингизми?
МЕТИН: – Ўчир!
Шу пайт Пахтагул карсон кўтариб киради. Ҳабиба интилиб, унинг сочидан
тортади.
ҲАБИБА: – Бўғиб ўлдираман!
№ 4 2025 89
Шукур ХОЛМИРЗАЕВ
МЕТИН: – Қўйвор… Ҳали синглимиз ўша хатини қайтариб ҳам олади.. Ёшлик
қилган-да.
ПАХТАГУЛ: – Йўқ!
ҲАБИБА: – Нима?!
ПАХТАГУЛ: – Қайтариб олмайман.
(Омон киради).
ОМОН: – Ҳеч зоғ йўқ. Йўл оғир. Секин келишаётгандир-да.
ҲАБИБА (Омонга): – Ҳей, сен қанақа эркаксан? Бунинг нималар деяпти?
ОМОН: – Нима дединг, энағар? (Урмоқчи.)
МЕТИН: – Урма!
ҲАБИБА: – Ҳой, силкасал, биласанми, мана шу эринг Хайригулга уйланмоқчи
бўлган экан. Унинг ўлганига хурсанд бўлишинг керак. Тушуняпсанми?
ПАХТАГУЛ: – Мен сезиб юрардим.
ҲАБИБА: – Вой, одамлар, бу сезиб юрар экан!.. Қанақа хотинсан-а? Рашк,
жаҳл… йўқ. Ўзи бўлганича бўлган экан. Омон, эсизгинa… Ўша ниятингни менга
илгарироқ шипшитиб қўйганингда, ўзим сизларни қўшиб қўярдим!
МЕТИН: – Бас! Э, бачкана бўлмай ўлинглар!.. Пахта, гўштга келдингми? Ол.
Чиқ. Лекин синглим… Ихтиёр ўзингда. Ўша хатни қайтариб олмасанг ҳам, бизга
барибир.
ҲАБИБА: – Албатта! БМТга ёзмайсанми!
ОМОН: – Эшитяпсанми? Керак бўлса, булар хатингни шу ерга қайтариб
келтиришади.
ПАХТАГУЛ: – Улар “текширтирамиз”, деб ваъда беришди-ку?
ҲАБИБА: – Сенга-я?!
МЕТИН: – Синглим… Бизнинг чала қолган гапларимиз бор.
(Пахтагул гўштни карсонга солиб чиқади). – Хўш, миршаб, бўл энди!.. Ҳей, мен
керакманми сенга.
НУРМАТ: – Бунинг гапини қара.
МЕТИН: – Шундай бўлса, бир гал ўзингдан кечасаң энди. (Алам билан.)
Нокас! Оқтошда бир пода қорамолинг бор-а! Совхознинг яйловида яйраб юрипти.
Ўтини еб, хашагини еб, туёғидан кўпайиб!.. Ўша, сигирларнинг нечтасини мендан
олгансан? Хўп, ана бузоқлигида?
ҚИСМАТ: – Э-э, тоғдаги бўрилар фақат қорнига егич эди, десам, бузоқларни
бу бўри қийратган экан-да!
НУРМАТ: – Ҳа. Фақат… Сендан ортганини… (Метинга.) Ўзинг чиқар олдин.
МЕТИН (стол тортмасидан пул олиб, хонтахтага ташлайди): – Мана бешта.
НУРМАТ: – Шунчалик кўзи очми унинг? Шу етмайдими?
МЕТИН: – Бунинг ёнига битта “ноль” қўшсанг ҳам етмайди.
НУРМАТ: – Ҳе, заҳари бўлсин! (Чўнтагидан олади.) Жўрамсан-да! Сен учун…
Худо ҳақи, мен ўзимдан қўрқмайман!
МЕТИН: – Ҳа, сен тегирмондан ҳам бутун чиқасан.
НУРМАТ: – Бу кетишда ғирт пролетарга айланиб қоламан-а!
МЕТИН: – Камтарлик қилма, миршаб! Ҳечқиси йўқ. Сейфингдаги қора
дорини реализация қилсанг, ҳаммаси жойида бўлади… Уни берган одамлар ҳозир
лагерларда юрипти, шундайми?
НУРМАТ: – Мен… Ёндирганман.
МЕТИН: – Ўзингни ёндирарсан?
ПАХТАГУЛ: – (Ўзича): – Қандай даҳшатли одамлар булар…
НУРМАТ (у ҳам хонахтага пул қўяди): – Учта!
МЕТИН: – Нега мунча ғижим бўлган?
НУРМАТ: – Бели синмаганини мана бу беради.
МЕТИН: – Дазмолла буни.
НУРМАТ: – Илоннинг оёғини кўргансан-а! Ҳой, танбал. Лекин у Омондан
тўртта олмасанг, у билан тилинг бир дейман.
ОМОН: – Ака, биз камбағал бўлсак ҳам, мелоч этмаймиз. Лекин борим битта
сигир.
HУPMAT: – Ўзингниям қўшиб сот, раис опанг олади.
ҲАБИБА: – Гапинг қурсин.
МЕТИН: – Қисмат, йўтал энди?
ҚИСМАТ: – Мухбирда пул бўлади, деб эшитганмисан? Қорнимни дуч келган
жойда тўйдириб юраманy!
МЕТИН: – Чиқар.
ҚИСМАТ: – Ҳазиллашма, Метинжон.
ҲАБИБА: – Э, одамнинг ҳар нима бўлгани яхши.
ҚИСМАТ: – Сен қўшилма, мотка! Эримни ҳайдаб, бисот йиққаним йўқ! Сенга
ўхшаб!
ҲАБИБА: – Вой, ер ютсин сени!
МЕТИН: – Хўш, Қисматилло айтинг-чи, Ашим чўпоннинг отаридаги қирқ бош
сирғасиз қўй кимники экан? Бари – она совлиқлар? Бу ерга келган йилим сенга
неча қўй берган эдим? Давлат баҳосида? Ўттиз сўмдан?
ҚИСМАТ: – Ҳой, ўттиз сўмлик ўша тиррақилар ҳалиям ёдингдами? Улар ўша
йилиёқ ичбуруқдан ўлиб кетди-ку?
МЕТИН: – Бўлмасам, у қўйлар эгасиз экан-да? Сен… Сен ичбуруқ бўладиган
қўйни оласанми? Камида икки юз эллик сўмдан турадиган…
ҚИСМАТ: – Бас, бас-е! Уч юз сўмдан турар эди! Бунда уятнинг “у” ҳарфиям
қолмапти!
МЕТИН: – Ҳа. Олаётганингдаям шунақа десайдинг!
ҚИСМАТ: – Бўлди! Ол! Керак бўлса, ҳаммасини ол! Мен қачон молдор бўлган
эдиму! Жўрам экан, деб сал эркалик қилган бўлсам… Узр! Камбағални туянинг
устида ит қопар экан-да!
МЕТИН: – Чиқар… Насиб бўлса, қирқ совлиғинг тулласин, йилда саксон бош
бўлади.
НУРМАТ: – Эй, Метин, ўша қўйларни менга бир кўрсат. Мен бир сирғалатай.
Контроль обориб! Бир куйиб қолсин!
ҚИСМАТ: – Шундай ҳам қил! Пешонангдан отарман!
НУРМАТ: – Милтиғинг йўқ.
ҚИСМАТ: – Бир пода қорамолинг бор-а, Рокфеллер!
НУРМАТ: – Секин-секин.
МЕТИН: – Қисмат жўра, мен сенинг аҳволингни биламан. Бола-чақанг кўп.
НУРМАТ: – Менда тўққизта!
ҚИСМАТ: – Сенинг болаларинг ҳозирданоқ молтопар бўлган! (Кулади.)
Метинжон, олма пишиғида бунинг ертўласини кўр! Хотини эрталабда болаларини
колхознинг боғига ҳайдар экан. Ҳар бири этак олма опкелиши керак. Опкелмаса,
нон бермайди. Шунда бунинг болаларини кўрсанг! Мана шу тиззадан ияккача
шиптир! Шира босиб юради… Менинг болаларим инкубатордан чиққандай. Гўл!
Киштни билмайди…
МЕТИН: – Болага ўтма… Қандайдир бир рус олими: “Ўзбеклар боласини
камайтирмаса, СССРни хароб қилади”, депти.
ҚИСМАТ: – Бўқ епти ўша… Биз ҳамма вақт серфарзанд бўлганмиз. Минг
минг йилдан бери! Энди хотинниям бировдан сўраб… Пешонамиз тор экан, бугунги
кунда ўғирлик билан ҳам бола боқишга мажбур бўлаяпмиз! Тўғри-да! Тўнғичга
бир туфли олай десам, бир ойлик маошим етмайди. Сигаретаниям тиланчилик
қилиб чекиб юраман…

ҲАБИБА: – Гонорарни нима қиласан?
ҚИСМАТ: – Район газетасида гонорар бўлар эканми!? Ходим бошига ўн
сўмдан! Шу ўн сўмнинг устидаям жанжал…
НУРМАТ: – Мени мақтасанг-ку, тирикчилигингни бир ёғини кўтарардим.
ҚИСМАТ: – Танқид қилмаяпман… Шунгаям шукур қил.
НУРМАТ: – Метин, бу шундай деб-деб, бир сўм ҳам бермайди ҳозир.
ҚИСМАТ: – Э, пасткаш… (Ёнидан пул чиқаради.) Бори – шу!
НУРМАТ: – Иккита?
ҚИСМАТ: – Бас… Эй, Метин, шуңдай ниятинг бор экан, нимага гарнитур
парнитур, деб каллани қотирдинг?
МЕТИН: – Очиқ айтсам, бу ерга келмасдинг-да.
ҚИСМАТ: – Ҳой, сен менга ҳали… Ишонмас экансан-да? Ҳе, амалдан
урилганингни кўрай! Тағин: “Қайси биримиз олдин ўлсак, қабрига мармартош
қўйиш!” деб қасам берган одам бу!
МЕТИН: – Энди, мол аччиғи – жон аччиғи… Пул ўлгур, кези келганда, отани
боладан, болани отадан айиради.
ҚИСМАТ: – О, бу кашфиётинг учун Нобель мукофоти бериш керак!
МЕТИН: – Хўш, Ҳабиба?
ҲАБИБА: – Аёл кишиман-а? Уял.
МЕТИН: – Биз сени ҳеч қачон аёл демаганмиз.
НУРМАТ: – Омон… Деган бўлса, дегандир.
ҲАБИБА: – Сасима!.. Менда бир сўм ҳам йўқ. Гарнитур келса, билардим.
Шунинг учун қуп-қуруқ келганман.
МЕТИН: – Ҳаби…
ҲАБИБА: – Вей, ер ютсин ўшa oпaни! Хайригулниям… Уни-ку ютди! Анави…
сил касалниям ютсин! Пахтагул! Шуям исм бўлди-ю! Ҳе, дидингга куйдирги
чиқсин, Омон!
МЕТИН: – Ҳаби… Ортиқча дунём бўлганда, биттангдан ҳам сўрамac эдим.
ҲАБИБА: – Уф…
НУРМАТ: – Кечирасан, Метин, директор бўлиш учун қанча берган эдинг?..
МЕТИН: – Фақат пўстагим қолган.
ҲАБИБА: – Эй! Шу йўл билан директор бўлиш шунчалик зарилми?
МЕТИН: – Бу – касаллик… Амалга интилиш – бир касаллик.
ҚИСМАТ: – Бу кенг тарқалган фикру, мен унча қўшилмайман. Нега энди
раҳбарлик қобилиятинг бўлса, унга интилмаслигинг керак?
МЕТИН: – Гап шундаки, бизда… Шундай қобилият йўқлигини била туриб
амалга интиламиз. Кейин қийналиб…
НУРМАТ: – Шу гапингда жон бор. Мен ҳам кўп ўйлаганман… Мана ҳозир
ҳам Бошқарма бошлиғининг уйига ҳар ой икки яшик ароқ обориб ташламасам,
қўнғироқ бўлади.
ҲАБИБА: – Кимдир айтган экан: “Ўзбекнинг фожиаси – амалпарастликда”,
деб. Лекин, Метинжон демократик сайловлар бўлса, барибир, сен сайланишинг
мумкин эди.
МЕТИН: – Масалан, сени сотиб олишса-чи? Менга қарши пропаганда
қилмасмидинг?
ҲАБИБА: – Шарманда! Оғзидан чиқаётган гапни қулоғи эшитмайди бунинг!
МЕТИН: – Барибир… Барибир Обком тасдиқлайди бизда, билдингми Райком
ҳам… Агар сени жилла ёқтиришмаса, бас, “Шу боланинг орқаси тозамикан? Бир
текширайлик…” деб, шундай қилишадики… Камчилик кимда йўқ?
ҲАБИБА: – “Закалдованний круг” де?
МЕТИН: – Чиқар!
ҲАБИБА: – Мана, минг сўм… Тишимга босиб юрган эдим. Қанақанги нахал
хотинлар бор-a! Шошма, ҳали янги секретарни “Соясидан қўрқадиган одам”
девдинг. Кейин яна трест бошлиғини эсладинг… Гапингда логика борми?
МЕТИН: – Домла Қўзиевнинг айтишича, каттамиз обкомдан зўрға қутулган
экан. Бутун йиққани кетган… Шунинг учун сал инжиқ бўлиб қолганлар. Лекин
олади.
НУРМАТ: – Балки унга илгарироқ беришинг керак эди-а?
МЕТИН: – Буюксан! Гап ана шунда! Шунинг учун анави хат… Баҳона бўлди унга.
Ким билади дейсан, қайта қуриш бошланди: олишга қўрқади, деб ўйлагандимми…
НУРМАТ: – Бир ҳисобда тўғри иш қилгансан: ҳозирги кунда бировга пора
бериш ҳам хавфли.
МЕТИН: – Рост.
ҚИСМАТ: – Эй, бу жамият расво бўп кетган экан-да, а?! Тавба, қамоқдан ҳам
қўрқишмайди! Бир чўпон айтган эди: “Ҳозирги замон катталарнинг барини бир
ерга йиғиб, устига ермойи сепиб ўт қўйиш керак!” деб.
МЕТИН: – Шундаям жамиятнинг тузалиши қийин-ов… Менимча, Нурмат,
ҳаётнинг ўзи, порахўрлик, кўзбўямачилик, қўшиб ёзишларга йўл очиб қўйган…
Ўйлаб кўр, давлатнинг… Тайинли эгаси борми ўзи? Йўқ! Бугун мен катта бўлсам,
эртага – сен катта! Лекин сен ҳам индин кетишингни биласан!.. Демак, еб бўлишни
ўйлайсан? Ҳар қанча одил бўлма, соф бўлма, қолишингга гарантия йўқ!
НУРМАТ: – Агар шу сапхозни сенга “хусусий хўжалигинг” деб бериб қўйса…
бировларга тиррақи улоқ ҳам бермасдинг-а?
МЕТИН: – Қисмат, шунақами?
ҚИСМАТ: – Э, иш унақасига кетса, балки газетаниям менга – “xyсусий
мулкинг”, деб бериб қўйишармиди?
НУРМАТ: – Тавба қилдим, бир кун келиб, орган ҳам меники бўлиб қолса-я?!
ҲАБИБА: – Айтманглар!.. Беш йил бурун шу гапни айтганларингда, ўзим
бориб чақардим. Тўғри Сибирга бориб тушардинглар.
МЕТИН: – Раҳмат.
ҚИСМАТ: – Туриб-туриб ҳайрон бўласан-да киши! Бошинг қотади. Хўп,
қайта қуриш яхши… Лекин қаёққа бораётганингни билмайсан. Кейин яна ўша
эски гап: “Социализм ютуқларини ҳимоя қилиш керак!” Ўша ютуқлари қани
ўзи? Биров сўраса… Эллик йил бурунги гапни айтамиз: саводсизликни тугатдик.
Хотин-қизларни очиққа чиқардик. Илгари уй ишларини билса, энди дaлaниям
эплашади…
ҲАБИБА: – Эркаклар билан тенг ҳуқуқли!
ҚИСМАТ: – Уҳ… Менимча халқимиз ҳеч қачон ҳозирги аҳволга тушмаган
бўлса керак. Ҳаққатан ҳам, бизнинг тупроғимизда олтин унади. Олтин! Ерости,
ерусти бойликларимиз – беҳисоб! Лекин бир йилда одам бошига қирқ… Неча
килограм гўшт тўғри келаркан! Пахта деб жонимиз ҳалак. У туфайли касал
бўлдик… Болалар ўлими бўйича Иттифоқда биринчи ўриндамиз! Лекин пахтанинг,
пахтанинг таннархини беш тийинга кўтариш қўлимиздан келмайди! Бир кило
пахтадан иккита кўйлак чиқаркан. Ҳар бирининг баҳоси – қирқ сўм десак, демак,
икки кўйлак саксон сўм. Борингки, олтмиш сўм бўлсин!.. Хўп, шу пулнинг қирқ
сўми ишлаб чиқариш харажатларига кетсин. Йигирма сўми қолар-ку? Лекин
негадир пахтакор… Ўттиз тийиндан ҳам ҳақ олмайди? Бунга нима дейсизлар?
НУРМАТ: – Мен ҳам ҳайронман.
ҲАБИБА: – Аммо-лекин жуда аполитичний бўп кетдинг-да, Қисмат. Энди, бас
қил…
ҚИСМАТ: – Э-э! Масков газеталари ёзаётган гаплар олдида мен айтганларим –
ҳолва!
НУРМАТ: – Арендага ўтасанми?
МЕТИН: – Келаси йил.
№ 4 2025 93
Шукур ХОЛМИРЗАЕВ
НУРМАТ (ишшайиб): – Кейин… Пора сўраса, нимани берасан? Арендатор
ларинг бизга ўхшаб тутмаса керак?
МЕТИН: – Сени… Сени бераман! Сен ўша порахўрга наганингни яланғочлаб
борасан-да: “Ишлагани қўясанми, йўқми?” дейсан!
НУРМАТ: – Кейин?.. Кўча супуриб юраман. Шундайми?
МЕТИН: – Ана шу-да! Сен, мен, бу тузалганимиз билан… юқоридагилар
тузалмаса – бекор.
ҲАБИБА: – Лекин ҳаракат қилишимиз керак… Ахир, бизлар ҳам кимлар
учундир – юқори?
МЕТИН: – Хўш, ўзинг “Қайта қуриш”га тайёрмисан?
ҲАБИБА: – Мисол учун… да!
МЕТИН: – Бекорларни айтибсан! Сен ҳам бир… оғзи қон бўрисан. Гапирма!..
Масалан, дачангдан кечасанми?
НУРМАТ: – Кечишни оғзига олсин, дарров обориб қамайман. “Қайси пулга
қурдинг?” десам, нима деб жавоб беради? (Кулади.) Бурноғи йил Қизилқишлоқдан
сўпигина бола қамалди. Кўприк қурган-да!.. Ҳар жойда ишлаган. Ошпазлик ҳам
қилган. Топган! Ўғрилик ҳам қилгандир. Топган! Кейин “Савоб бўлади”, деб кўприк
қурган. Шўpcoйдa… Ҳар йили сел олиб кетадиган кўприк бор эди-ку? Ўшанинг
ўрнига қурган. Эл-халқ дуо қилиб турганда, бизга сигнал тушди… Тегишли одамлар
текширди. Иши судга оширилди. “Кўприк қуришга сарф бўлган ўттиз минг сўмни
қайдан топдинг?” деб сўроқ қилинди. Кейин беш йилга кесил-ди…
ҚИСМАТ: – Мен ўшанда йиғладим.
МЕТИН: – Ҳа-е, бу ёғини кўраверайлик-чи. Горбачёв бобо “Мишленияни
ўзгартириш керак”, дедилар. Шояд ўзгариб қолса. А, Ҳабиба?
ҲАБИБА: – Фақат биз шу тўғрида ўйлаяпмизми, Метин? Бошқалар ўйлашаётган
бўлса, демак…
МЕТИН (пул пачкаларини санаб): – Демак, беш, саккиз… Ўн бир!
НУРМАТ: – Ҳей, Метин, шуни опага бергандан кейин шартта қўлга туширсам?
МЕТИН: – Аҳмоқ.
Омон хонтахта устидаги пуллар устига журнал ёпиб, идишларни оларкан,
Пахтагул киради.
ПАХТАГУЛ: – Нималар дейишяпти?
ОМОН: – Хатингнинг… кафани бичилди.
ПАХТАГУЛ: – Вей… Мен райком бобога ишонаман. Ҳали домла Қўзиевгаям…
ОМОН (бир уради): – Мени соғ юргани қўясанми, йўқми? Ўзинг тамом бўлган
одам! Мениям ажалдан беш кун бурун гўрга тиқасанми?
НУРМАТ (эшикдан мўралаб): – Нима гап?
ОМОН: – Бу энағардан сўранг! Бошим қотиб қолди. Ҳалиям ўша гап: ҳақиқат
юзага чиқади! Вей, Нурмат ака, ўлай агар, бунинг ақли учинчи синф даражасида
қолган! (Кўзида ёш.) Мен жуда қийналдим. Ака, рости, буни… Яхши кўриб олган
эдим…
НУРМАТ: – Яна нималар деди?
ОМОН: – Айт!
ПАХТАГУЛ: – Қўзиев яхши одам.
НУРМАТ: – Хўш?
ПАХТАГУЛ: – Мен у кишигаям айтсам…
НУРМАТ: – Хўш?
ПАХТАГУЛ: – Мабодо… Райком пайсалга солса, у киши аниқлар…
НУРМАТ: – Ҳали Қисмат ўқиган мақолани эшитдинг-а?
ПАХТАГУЛ: – Ҳа.
94
Шарқ юлдузи
Зиёфат
НУРМАТ: – Домла ўзининг газетасида ана ўша мақолани босиб чиқаради.
Шунинг учун уни бу ерга чақирдик.
ПАХТАГУЛ: – У кишиям ёлғончими?
НУРМАТ: – У ёғини… онгинг бўлса, англаб олавер.
ПАХТАГУЛ: – Бундан чиқди, ҳаётда ҳақиқат йўқ экан-да?
ОМОН: – Э, ҳақиқатингнинг онасини…
ПАХТАГУЛ: – Эссиз… У бир шеърни бежиз яхши кўрмас экан.
НУРМАТ: – Қани?
ПАХТАГУЛ: – “…Жаҳон бир арзу мотамдир,
Фалокатлар ҳақиқатдир…”1
Метин, Қисмат ва Ҳабиба киришади.
НУРМАТ: – Қани буларгаям айт!
ҲАБИБА: – Эшитмайман!.. Тавба. Мен бу тирик мурдани бу йил курортга
жўнатсам, икки ойда отдай бўлиб келарди, деб план тузиб қўйгандим! Қримни
биласанми? Оғзига сув томизилаётган беморниям тузатади…
ПАХТАГУЈI: – Мен барибир… тузалмайман.
МЕТИН: – Уни тинч қўй. Синглим, бор, ишингни қил.
ПАХТАГУЛ: – Метин ака, ҳаётда ҳақиқат йўқми?
ҲАБИБА (журнални шарт олиб, пулни кўрсатади): – Мана – ҳақиқат!
Кўрдингми?
МЕТИН: – Ҳаби…
ҲАБИБА: – Ҳаби, Ҳаби… Бу каңа экан-ку? Ёпишиб олганини қара! Ҳе, сенга
тарбия берган…
ОМОН: – Буям етимча.
ҲАБИБА: – Ёнини ол!
ПАХТАГУЛ: – Сизлар… Ёмон одамсизлар. Хайригул рост айтган экан.
ОМОН: – Йўқол! Бўлмаса… Шу болта сенинг яхши бошингга тушади!
ПАХТАГУЛ: – У киши яхши одам. Сираям иғвогар эмас. Холис, виждонли
одам.
ҲАБИБА: – Э, нари тур! Миршаб, шуни аралаштирма! Жонимга тегди! Мен
жирканаман, ундан!
НУРМАТ: – Марш! Йўқол!
Пахтагул чиқади.
МЕТИН: – Омон, ҳалиги дипломатни опчиқ! Тўпланган қисмини ҳозир
берамиз, қолгани кейин…
ҲАБИБА: – Меҳмонлар қачон келади?
МЕТИН (соатига қараб): – Қирқ дақиқа бор… (Метин Пахтагулни чақиради.)
Пахтагул, масаллиқни опчиқиб, ўчоқ бошига қўйгин-да, телефоннинг ёнидан
жилмай ўтир! Омон, машинани қўшиб чиқ! Ҳозир кетамиз! Ҳаммамиз борамиз!
НУРМАТ: – Вей, нега энди? Менга ҳеч ҳам…
МЕТИН: – Ёлғиз ўзим борайми?
ҚИСМАТ: – Мана, Ҳабибаям бирга боради.
МЕТИН: – Сен мақоланиям олволасан!
ҚИСМАТ: – Во, мен редакция ходими…
МЕТИН: – Гапни қисқа қилинглар, кетдик!
НУРМАТ: – Ўзи бундай нарсани хилватда…
МЕТИН: – Пахтагул, оч эшикни!
1 Озарбайжонлик шоир Муҳаммад Ҳоди шеъридан парча.
№ 4 2025 95
Шукур ХОЛМИРЗАЕВ
ПАХТАГУЛ (эшикни очиб): – Лекин у киши олмайдилар барибир.
МЕТИН: – Кўрамиз.
ҲАБИБА (Пахтагулга): – Йўлдан қоч!.. Ҳе, ҳақиқат сени есин! Мана, ҳақиқат…
Шу иш бир ёқли бўлсин, эртагаёқ чўлга жўнатиб юбораман сени! Бутифосдан
бўшаган бочкаларни ҳидлаб, бир ҳафтада қон қусиб ўласан! Ҳаммасига сен
айбдорсан!
ҚИСМАТ (шунчаки): – Унақа деманг, Омон қўймас-э.
ҲАБИБА: – Омон?! Бундан қандай ажралишни билмай юрган экан-ку? Тўғрими,
Пахта?
ПАХТАГУЛ: – Ҳа.
Нурмат қўлларини ёйиб, елка қисиб чиқади. Қисмат пешонасини қашиб, унга
эргашади. Чиқадилар. Пахтагул карахт. Бир зумдан сўнг машина ғувуллайди.
Пахтагул шошиб эшикдан қарайди. Кейин яна тек қолади. Кейин супача четига
аста ўтиради. Тиззаларини қучади ва бирдан кулимсирайди.
ПАХТАГУЛ: – Қизиқ бўлди-я… Оёғи куйган товуқдек бўлиб қолишди. Баттар
бўлинглар… Ўғрилар, каззоблар… Ҳабиба Аббосовна! Тарбиячи эмишлар! Нокас,
ваҳиманинг уяси… (Ўзича пиқиллаб кулади.) Лекин сельсоветни топширасан
деганда, ғалати бўп кетди-я… Метин акаям савдогар экан…
ХАЙРИГУЛНИНГ ОВОЗИ: – Пахта, Метин акагаям кўп ёлвордим.
Маломатдан қутқаринг, дедим. “Парво қилма”, дедилар. Парво қилма…
ПАХТАГУЛ (тўлиқиб): – Парво қилмай бўлар эканми?!
ХАЙРИГУЛНИНГ ОВОЗИ: – Пахта! Мана шу шеър менга ёқиб қолди:
Устозим деганинг шеърфуруш чиқса,
Севганим деганинг эрфуруш чиқса,
Подшоҳим деганинг элфуруш чиқса,
Чидагин болам-а, чидагин.
ПАХТАГУЛ: – Шундай бўлиб чиқди. (Олдинга, номаълум нуқтага тикилганча.)
Лекин сен нега чидамадинг, Хайри? Ахир, ахир… (Ҳушёр тортиб кетади.) Тошбой
ака бор экан-ку? Бор эди-ку? Ўша кишига айтсанг… Ҳа-а, унда билмас эдик… Лекин
(энтикиб, мағрур) Тошбой акадек одамларнинг борига шукур! Шулар борлиги
учун ҳам бу дунёда яшасанг арзийди… О, бечора қанчалар куйди, Хайригул… У
ўлмади, уни ўлдиришди, деб қабрингда Қуръон ўқидилар. Бу тиловат жаноза
ўрнигаям ўтади, дедилар…
Бирдан Пахтагул шошганча бурчакка югуради. Телефон аппаратини кўтариб,
симини судраб келади. Жойига ўтиргач, трубкани олиб, қулоғига тутади. Кейин
микрофонга қараб тағин қулоғига тутади-да, ўзича бош ирғаб, аппаратни қўяди.
Қунишиб ўйланади.
Қизиқ бўлди… Ҳа, энди булар менга кун беришмайди. Чўлга бормайман. Бу
ерда Омон ака мени ҳайдаса… Опа ҳайдатади… Хайрининг болаларини ҳам…
Ирғиб туради. Нимагадир қулоқ солади. Ойнаванд девордан қаёққадир қарайди.
Энди беш ярим бўпти…
Телефон қаттиқ жиринглайди. Пахтагул учиб келиб гўшакни олади.
ПАХТАГУЛ: – Ало, ало! Тошбой ака? Сизмисиз? (Қувонч билан.) Улар
боришдими? Вой, улар сизни сотиб олишмоқчи! Муни қаранг-а, уялмасдан бир
попка пул опкетишди!.. Нима? Йўқ, опкетишди. Бўлмаса билмадим… Тошбой
ака, анави мухбир бор-ку, мақола ёзган шу киши! “Севги фожиаси”. Ғирт ёлғон-а?
Хайригул эридан айрилиққа бардош қилолмай ўзини ёндирган эмиш! (Енгил
кулади. Кейин жиддийлашади.) Ҳм, лекин буларнинг пайтавасига қурт тушган!
Чунки бари ўғри, кўзбўямачи-да… Сиз рост айтган экансиз: мафия экан улар…
Пахтагулнинг ранги ўзгариб, жиддийлаша боради. Аппаратни кўтариб,
тагидаги мурватни бурайди.
ТОШБОЙНИНГ ОВОЗИ: – Пахтаой, эшитяпсанми?
ПАХТАГУЛ (беҳoл): – Ҳа… Улар боришдими ўзи?
ТОШБОЙ: – Йўқ дедим-ку?
ПАХТАГУЛ: – Вой! Бўлмаса ҳозир боришади…
ТОШБОЙ: – Синглим, мен сал тезоблик қилганга ўхшайман… Эшитяпсанми?
Ўша кунлар кайфиятим ёмон эди. Бундай пайтда кўзингга ҳамма ёмон кўринади…
Илгариям бир-икки марта шундай бўлган: жаҳл устида баъзи одамларнинг устидан
ноҳақ анонимка ёзиб юборганман. Шунинг учун “иғвогар” деб ном олганман…
ПАХТАГУЛ (титраб): – Сиз иғвогар эмас, ҳақиқатчисиз.
ТОШБОЙ: – Албатта, албатта! Шунинг учун мен сенга ҳақиқатни
айтмоқчиман…
ПАХТАГУЛ (шивирлаб): Қулоғим сизда.
ТОШБОЙ: – Синглим, сен жуда виждонли қизсан. Шунинг учун ҳам ўзимни
виждонли деб биламан. Шунинг учун виждонга хилоф қилмай айтаманки…
Биринчидан, директоринг жуда яхши одам, олижаноб раҳбар! Еб кетди, ичиб
кетди деган гаплар бу одамга елимласаям ёпишмайди… Иккинчидан, Ҳабиба
Аббосовнани олиб кўрайлик, ишдан бошқа нарсани билмайдиган инсон! Фақат
халқни ўйлайди, тарбия берай дейди… Ҳалиги мухбир “Севги фожиаси” деган
мақола ёзди дедингми?
Пахтагул карахт, бош ирғайди.
ТОШБОЙ: – Менимча, шу мақолада жон бўлиши керак. Хайригул раҳматли
чиндан ҳам эридан айрилиққа чидолмай ўзига ўт қўйганга ўхшайди…
ПАХТАГУЛ (портлайди): – Ёлғон, ёлғон, ёлғон!
Пахтагул гўшакни телефон аппаратига ташлаб юборади-да, юзини кафтлари
билан ёпиб, ҳўнграб йиғлайди. Кейин бирдан жим қолиб аппаратга тикилади.
Гўшакни аста кўтариб, қулоғига тутади. Яна микрофонга қарайди.
ПАХТАГУЛ: – Ўша одамми… Мен билан гаплашган? (Туриб кетади.) Йўқ,
йўқ, йўқ! Эшик оғзига бориб қолади-да, кейин стулга чўкади. Мажолсиз қўлларини
тиззасига қўяди). Хайригул, ҳаёт шунақа экан. Эсиз умр…
Пахтагул ўрнидан туриб, бир нарсани йўқотгандай тез-тез нари-берига
юради. Ерга тикилади. Обрез бошига келиб қолади-да, ўзидан кулгандек
кулимсирайди. ғамгин. Сўнг бошини адил кўтаради.
ПАХТАГУЛ: – Э, Худо!
Пахтагул ташқарига тез чиқиб кетади. Бир муддатдан кейин ойнаванд
деразага лойқа билан бир сўз ёзилади: “ЛАЪНАТ”!
Машина сигнали эшитилади. Чап эшикдан Метин, Ҳабиба, Қисмат ва Омон
кириб келишади. Ғала-ғовур, шодумонлик. Дафъатан деразага қараб қолишади.
Шунда қаттиқ чинқириқ эшитилиб, аланга кўринади. Улар бир сония қотиб
қолишади-да, отилиб чиқишади. Аланга узоқлашади…
Парда

1988 йил

«Шарқ юлдузи» журнали 2025-йил 4-сон